چرا فروشندهها کاری میکنند که خودمان گرانتر بخریم؟
به گزارش نبض بورس، تصور کنید برای نوشیدن یک قهوه وارد کافیشاپ شدهاید. قصد دارید یک قهوه معمولی بخرید و هزینه زیادی هم نکنید. منو را باز میکنید و با سه انتخاب روبهرو میشوید: قهوه کوچک با قیمت ۱۰۰ هزار تومان، قهوه متوسط با قیمت ۱۸۰ هزار تومان و قهوه بزرگ با قیمت ۲۰۰ هزار تومان. احتمالاً در ابتدا گزینه ارزانتر توجهتان را جلب میکند، اما وقتی قیمتها را کنار هم میگذارید، نظرتان تغییر میکند. با پرداخت ۲۰ هزار تومان بیشتر از قیمت قهوه متوسط، میتوانید قهوهای بزرگتر بخرید. ناگهان گزینه ۲۰۰ هزار تومانی دیگر چندان گران به نظر نمیرسد؛ حتی ممکن است با خودتان بگویید خرید قهوه متوسط اصلاً منطقی نیست!
اما یک سؤال وجود دارد: اگر گزینه ۱۸۰ هزار تومانی در منو نبود، باز هم قهوه بزرگ را انتخاب میکردید؟ شاید نه. گاهی یک گزینه به ظاهر ساده در فهرست قیمتها قرار میگیرد تا انتخاب دیگری را جذابتر کند. این همان ترفندی است که اقتصاد رفتاری آن را «اثر طعمه» (Decoy Effect) مینامد. پدیدهای که نشان میدهد فروشنده گاهی برای فروختن محصول گرانتر، بهجای کاهش قیمت، کافی است انتخابهای پیش روی مشتری را تغییر دهد.
اثر طعمه چیست؟ وقتی گزینه سوم مسیر خرید را تغییر میدهد
اثر طعمه زمانی اتفاق میافتد که فروشنده در کنار دو گزینه اصلی، یک گزینه سوم قرار میدهد که از نظر قیمت و ویژگیها در مقایسه با یکی از آن دو، بهوضوح نامطلوبتر است. این گزینه ممکن است بهتنهایی انتخاب جذابی نباشد، اما حضورش باعث میشود محصول دیگری ارزش خرید بیشتری پیدا کند.
در مثال کافیشاپ، قهوه متوسط با قیمت ۱۸۰ هزار تومان میتواند نقش طعمه را داشته باشد. مشتری با مقایسه این گزینه و قهوه بزرگ متوجه میشود که با پرداخت تنها ۲۰ هزار تومان بیشتر، مقدار بیشتری قهوه دریافت میکند. به این ترتیب، محصول گرانتر در مقایسه با گزینه متوسط، انتخابی اقتصادیتر به نظر میرسد.
نکته مهم اینجاست که مشتری ممکن است در ابتدا اصلاً قصد خرید قهوه بزرگ را نداشته باشد. اما اضافهشدن یک گزینه به منو، معیار مقایسه او را تغییر میدهد و باعث میشود به خریدی فکر کند که پیش از آن در برنامهاش نبوده است.

چرا گاهی برای خرید گرانتر قانع میشویم؟
بخش جالب ماجرا این است که بسیاری از ما هنگام خرید تصور میکنیم تصمیمی کاملاً شخصی و حسابشده میگیریم. قیمتها را میخوانیم، محصولات را مقایسه میکنیم و در نهایت گزینهای را انتخاب میکنیم که به نظرمان ارزش بیشتری دارد. اما همیشه متوجه نیستیم که همین مقایسهها میتوانند تحت تأثیر نحوه چیدمان گزینهها قرار بگیرند.
ذهن انسان برای تصمیمگیری از مقایسه کمک میگیرد. وقتی دو محصول را کنار هم میبینیم، ممکن است قیمت و کیفیت هرکدام را جداگانه بررسی کنیم؛ اما با اضافهشدن گزینه سوم، نگاه ما به انتخابها تغییر میکند. دیگر فقط نمیپرسیم کدام محصول ارزانتر است یا به چه چیزی نیاز داریم؛ بلکه به این فکر میکنیم که کدام گزینه در مقایسه با بقیه بهصرفهتر است.
اثر طعمه دقیقاً از همین تغییر استفاده میکند. گزینه سوم باعث میشود محصولی که در ابتدا گران به نظر میرسید، ناگهان منطقی و حتی مقرونبهصرفه جلوه کند. در واقع، فروشنده بدون آنکه قیمت محصول هدف را پایین بیاورد، شرایطی ایجاد میکند که مشتری خودش برای پرداخت مبلغ بیشتر قانع شود.
از منوی کافیشاپ تا بستههای اینترنت؛ این ترفند کجا دیده میشود؟
اثر طعمه فقط به خرید قهوه محدود نیست. در بسیاری از کسبوکارها، طراحی قیمتها و بستههای پیشنهادی میتواند بر انتخاب مشتری تأثیر بگذارد. برای مثال، یک شرکت ارائهدهنده اینترنت ممکن است سه بسته با حجم و قیمت متفاوت عرضه کند. اگر بسته متوسط بهگونهای قیمتگذاری شود که در مقایسه با بسته بزرگتر ارزش کمتری داشته باشد، مشتری ممکن است به این نتیجه برسد که خرید بسته گرانتر انتخاب عاقلانهتری است.
همین اتفاق میتواند در اشتراک پلتفرمهای فیلم و موسیقی، عضویت باشگاههای ورزشی، منوی رستورانها و حتی بستههای خدماتی شرکتها رخ دهد. در همه این موارد، نحوه ارائه گزینهها اهمیت دارد؛ زیرا مشتری فقط محصول را نمیخرد، بلکه آن را در مقایسه با انتخابهای دیگری ارزیابی میکند که فروشنده پیش روی او گذاشته است.
البته هر سهگزینهای یا هر پیشنهاد گرانتری مصداق اثر طعمه نیست. برای شکلگیری این پدیده، گزینه سوم باید به شکلی نامتوازن طراحی شده باشد که یکی از گزینههای دیگر در مقایسه با آن برتری روشنی پیدا کند. بنابراین، صرف نزدیکبودن قیمت دو محصول برای اثبات اثر طعمه کافی نیست.
چطور اجازه ندهیم فروشنده به جای ما تصمیم بگیرد؟
شناخت اثر طعمه به این معنا نیست که همیشه باید ارزانترین محصول را بخریم یا انتخاب گزینه گرانتر اشتباه است. ممکن است قهوه بزرگ واقعاً ارزش خرید بیشتری داشته باشد بهخصوص اگر به مقدار بیشتری نیاز داشته باشیم. مسئله این است که آیا این انتخاب از نیاز واقعی ما ناشی شده یا صرفاً به دلیل مقایسهای که منوی فروشگاه پیش روی ما گذاشته است؟
برای تشخیص این موضوع، کافی است پیش از خرید یک سؤال ساده از خودمان بپرسیم: اگر گزینه متوسط یا همان گزینه سوم در فهرست وجود نداشت، باز هم محصول گرانتر را انتخاب میکردم؟
این پرسش کمک میکند میان نیاز واقعی و تمایل ایجادشده بر اثر مقایسه تفاوت قائل شویم. گاهی محصولی که در نگاه اول بهصرفهتر به نظر میرسد، واقعاً انتخاب مناسبی است؛ اما گاهی هم فقط در کنار یک گزینه نامطلوب، جذاب شده است.
البته چالشهای انتخاب به همینجا ختم نمیشود! گاهی اگر تعدد گزینهها بیش از حد زیاد باشد، مغز اصلاً توانایی مقایسه را از دست میدهد که به آن تلهای به نام فلج انتخاب میگویند!
اثر طعمه یادآوری میکند که تصمیمهای اقتصادی ما همیشه فقط با درآمد، قیمت و نیاز تعیین نمیشوند. نحوه ارائه انتخابها نیز میتواند بر رفتار خرید اثر بگذارد. گاهی فروشنده برای اینکه کالای گرانتری بفروشد، لازم نیست ما را متقاعد کند؛ کافی است گزینهها را طوری کنار هم بچیند که در نهایت، خودمان به این نتیجه برسیم که خرید گرانتر بهصرفهتر است!