شترمرغها در بورس! | چرا بعضی سرمایهگذاران ترجیح میدهند نبینند؟
به گزارش نبض بورس، گاهی مشکل سرمایهگذار نداشتن اطلاعات نیست، بلکه نخواستنِ دیدن اطلاعات است. فردی را تصور کنید که میداند ارزش سهامش کاهش پیدا کرده، اما چند روز است وارد سامانه معاملاتی نمیشود. اخبار بازار را دنبال نمیکند و حتی ترجیح میدهد درباره وضعیت سرمایهگذاری خود با دیگران صحبت نکند. او لزوماً از وضعیت بازار بیخبر نیست؛ ممکن است آگاهانه از مواجهه با واقعیتی که برایش ناخوشایند است، فاصله بگیرد.
اقتصاد رفتاری برای توضیح این الگو مفهومی به نام «اثر شترمرغ» را دارد. سوگیریای که نشان میدهد افراد گاهی برای اجتناب از احساسات منفی، بهجای حل مسئله یا بررسی دقیق شرایط، از دریافت اطلاعات ناخوشایند دوری میکنند. این رفتار فقط به بازار سهام محدود نیست و میتواند در تصمیمهای مالی خانوار، مدیریت بدهی، بررسی هزینهها و حتی مواجهه با اخبار اقتصادی نیز دیده شود.
اثر شترمرغ چیست و چرا سرمایهگذار ترجیح میدهد بازار را نبیند؟
در ادبیات اقتصاد رفتاری، اثر شترمرغ (Ostrich Effect) به تمایل افراد برای اجتناب از اطلاعاتی اشاره دارد که ممکن است احساس ناخوشایند ایجاد کنند. این اطلاعات میتوانند از کاهش ارزش دارایی و زیان سرمایهگذاری تا افزایش بدهی یا نامطلوب بودن وضعیت مالی یک خانوار را دربر بگیرند.
در شرایط عادی، دسترسی به اطلاعات بیشتر باید به تصمیمگیری آگاهانهتر کمک کند؛ اما رفتار انسان همیشه مطابق این فرض پیش نمیرود. گاهی دانستن یک واقعیت، بهجای آنکه احساس کنترل ایجاد کند، اضطراب و نگرانی را افزایش میدهد. در چنین شرایطی، فرد ممکن است با بررسی نکردن حساب سرمایهگذاری، نخواندن گزارش مالی یا نادیده گرفتن اخبار منفی، بهطور موقت از فشار روانی فاصله بگیرد.
برای مثال، سهامداری که در دوره رشد بازار مرتب قیمت داراییهایش را بررسی میکند، ممکن است با شروع افت قیمتها، دفعات مراجعه به پرتفوی خود را کاهش دهد. در این حالت، مسئله صرفاً کاهش ارزش دارایی نیست؛ مواجهه با اطلاعات مربوط به این کاهش نیز برای او ناخوشایند شده است. به این ترتیب، اجتناب از اطلاعات به راهی برای مدیریت احساسات تبدیل میشود؛ هرچند لزوماً به مدیریت بهتر دارایی منجر نمیشود.
یک مطالعه علمی
یکی از پژوهشهای شناختهشده در این زمینه، مقاله نیکلاس کارلسون، جورج لوونشتاین و دوآن سپی با عنوان «اثر شترمرغ: توجه انتخابی به اطلاعات» است که در سال ۲۰۰۹ در نشریه Journal of Risk and Uncertainty منتشر شد.
پژوهشگران در این مطالعه، رفتار بررسی حساب سرمایهگذاری را در دو مجموعه داده از سرمایهگذاران اسکاندیناویایی و آمریکایی بررسی کردند. نتیجه در هر دو مجموعه داده، الگویی قابل توجه را نشان میداد: سرمایهگذاران در دورههای صعودی بازار، دفعات بیشتری پرتفوی خود را بررسی میکردند؛ اما در دورههایی که بازار ثابت بود یا کاهش قیمت را تجربه میکرد، میزان بررسی حسابها کمتر میشد.
اهمیت این یافته در آن است که رفتار افراد فقط تحت تأثیر وضعیت دارایی قرار نمیگیرد؛ تمایل آنها به مشاهده و دریافت اطلاعات نیز با شرایط بازار تغییر میکند. به بیان دیگر، سرمایهگذار ممکن است در روزهای مثبت مشتاق باشد مرتب وضعیت دارایی خود را ببیند، اما هنگام مواجهه با زیان، از همان اطلاعات فاصله بگیرد.
البته این پژوهش به معنای آن نیست که همه سرمایهگذاران در بازار نزولی چنین رفتاری دارند یا کاهش دفعات بررسی حساب در تمام شرایط نشانه اثر شترمرغ است. نتیجه مطالعه، شواهدی از وجود یک الگوی رفتاری در دو مجموعه داده مشخص ارائه میکند، نه حکمی قطعی درباره رفتار همه فعالان بازار.

اثر شترمرغ با ریسکگریزی چه تفاوتی دارد؟
اثر شترمرغ و ریسکگریزی ممکن است در نگاه اول شبیه به نظر برسند، زیرا هر دو میتوانند با نگرانی از زیان ارتباط داشته باشند. اما از نظر اقتصادی دو مفهوم متفاوتاند!
ریسکگریزی (Risk Aversion) به ترجیح فرد برای پرهیز از پیامدهای نامطمئن و انتخاب گزینهای با ریسک کمتر، در برابر گزینهای پرریسکتر با بازده مورد انتظار مشابه اشاره دارد. برای نمونه، فردی که به دلیل نوسان بالای یک دارایی، سرمایهگذاری کمریسکتری را انتخاب میکند، ممکن است رفتاری ریسکگریزانه داشته باشد.
اما در اثر شترمرغ، مسئله اصلی انتخاب میان گزینههای پرریسک و کمریسک بوده و نحوه مواجهه فرد با اطلاعات مطرح است. سرمایهگذار ممکن است از بررسی وضعیت دارایی زیانده خودداری کند، چون دیدن زیان برایش ناخوشایند است. بنابراین، ریسکگریزی به ترجیح افراد در برابر ریسک مربوط میشود، در حالی که اثر شترمرغ به اجتناب از اطلاعات ناخوشایند اشاره دارد.
این تمایز اهمیت زیادی دارد و فردی میتواند همزمان ریسکگریز باشد و اطلاعات مالی خود را بهدقت بررسی کند. در مقابل، ممکن است سرمایهگذاری ریسکپذیر باشد، اما هنگام افت بازار از دیدن وضعیت واقعی داراییهایش اجتناب کند. در نتیجه، نمیتوان هر تصمیم محتاطانه یا هر بیتوجهی به بازار را به اثر شترمرغ نسبت داد.
وقتی ندیدن واقعیت به یک مسئله اقتصادی و اجتماعی تبدیل میشود
اثر شترمرغ فقط در بازار سرمایه اهمیت ندارد. در سطح خانوار نیز افراد ممکن است بررسی بدهیها، هزینههای ماهانه یا وضعیت پسانداز خود را به تعویق بیندازند؛ بهویژه زمانی که اطلاعات موجود با انتظارات یا تصویر ذهنی آنها از وضعیت مالیشان سازگار نیست.
برای مثال، خانواری که با افزایش هزینههای زندگی و کاهش قدرت خرید روبهرو شده است، ممکن است بهجای بازنگری در الگوی مصرف، بررسی دقیق مخارج را به تعویق بیندازد. این رفتار در کوتاهمدت میتواند از مواجهه با اضطراب مالی جلوگیری کند، اما در بلندمدت احتمال دارد تشخیص بهموقع مشکلات و اصلاح تصمیمهای اقتصادی را دشوارتر کند.
در سطح اجتماعی نیز نحوه مواجهه مردم با اطلاعات اقتصادی اهمیت دارد. وقتی اخبار مربوط به تورم، بدهی یا کاهش قدرت خرید برای افراد اضطرابآور میشود، ممکن است بخشی از جامعه از پیگیری مستمر این اطلاعات فاصله بگیرد. البته هر بیتوجهی به اخبار اقتصادی را نمیتوان اثر شترمرغ دانست؛ گاهی محدودیت زمان، خستگی اطلاعاتی یا بیاعتمادی به منابع خبری نیز در این رفتار نقش دارند. با این حال، این مفهوم یادآوری میکند که دسترسی به اطلاعات بهتنهایی برای تصمیمگیری بهتر کافی نیست؛ افراد باید آمادگی مواجهه و استفاده از آن را نیز داشته باشند.
در نهایت، اثر شترمرغ نشان میدهد یکی از موانع تصمیمگیری اقتصادی میتواند نه کمبود اطلاعات، بلکه اجتناب از اطلاعات ناخوشایند باشد. سرمایهگذاری که وضعیت دارایی خود را نمیبیند، بدهکاری که از بررسی تعهدات مالیاش فرار میکند یا خانواری که هزینههای واقعی زندگی را نادیده میگیرد، ممکن است در کوتاهمدت احساس آرامش بیشتری داشته باشد. اما فاصله گرفتن از واقعیت، لزوماً مسئله اقتصادی را از بین نمیبرد.
گاهی اولین قدم برای تصمیمگیری بهتر، پذیرفتن و دیدن همان واقعیتی است که ترجیح میدهیم با آن روبهرو نشویم.