بازار مالی چیست؟ آشنایی با بازار پول، سرمایه، سهام و سایر بازارها

به گزارش نبض بورس، بازار مالی مجموعه‌ای از بازارها و سازوکارهایی است که در آن دارایی‌ها، مطالبات و ابزارهای مالی میان افراد، شرکت‌ها، دولت‌ها و سایر نهادها مبادله می‌شوند.

به زبان ساده، بازار مالی جایی است که پول و سرمایه از کسانی که منابع مازاد دارند به سمت کسانی که به منابع مالی نیاز دارند حرکت می‌کند.

بازار مالی فقط بورس و خریدوفروش سهام نیست؛ بازار پول، بازار سرمایه، بازار بدهی، بازار سهام، بازار مشتقه، بازار کالا و بازار ارز از نمونه‌های بازارهای مالی هستند.

بازار مالی به زبان ساده

فرض کنید یک فرد مقداری پول مازاد دارد و قصد دارد آن را سرمایه‌گذاری کند.

در طرف دیگر، یک شرکت برای توسعه فعالیت خود به منابع مالی نیاز دارد.

بازار مالی سازوکارهایی ایجاد می‌کند تا منابع مالی میان این دو طرف جابه‌جا شود.

به‌صورت ساده:

صاحب منابع مالی → بازار مالی → متقاضی منابع مالی

البته این انتقال همیشه مستقیم نیست. گاهی بانک یا یک نهاد مالی بین دو طرف قرار می‌گیرد و گاهی سرمایه‌گذار مستقیماً یک ابزار مالی مانند سهام یا اوراق بدهی را خریداری می‌کند.

بازار مالی چه کاری انجام می‌دهد؟

بازارهای مالی چند وظیفه مهم در اقتصاد دارند.

۱. انتقال منابع مالی

یکی از مهم‌ترین کارکردهای بازار مالی، انتقال منابع از افرادی است که منابع مازاد دارند به افرادی، شرکت‌ها یا نهادهایی که به منابع نیاز دارند.

۲. تأمین مالی

شرکت‌ها، دولت‌ها و سایر نهادها می‌توانند از ابزارها و بازارهای مالی برای تأمین منابع مورد نیاز خود استفاده کنند.

۳. ایجاد فرصت سرمایه‌گذاری

بازار مالی به صاحبان پس‌انداز امکان می‌دهد منابع خود را در دارایی‌ها و ابزارهای مالی مختلف سرمایه‌گذاری کنند.

۴. کشف قیمت

خریدوفروش در بازارهای مالی به شکل‌گیری قیمت دارایی‌ها و ابزارهای مالی کمک می‌کند. قیمت‌های بازار می‌توانند اطلاعاتی درباره عرضه، تقاضا و انتظارات فعالان بازار در اختیار سرمایه‌گذاران قرار دهند.

۵. ایجاد نقدشوندگی

وجود بازار فعال می‌تواند امکان تبدیل برخی دارایی‌های مالی به پول یا دارایی‌های دیگر را آسان‌تر کند.

البته نقدشوندگی همه ابزارهای مالی یکسان نیست و به شرایط بازار و ویژگی‌های هر ابزار بستگی دارد.

۶. مدیریت و انتقال ریسک

برخی بازارها و ابزارهای مالی به فعالان اقتصادی امکان می‌دهند ریسک‌های خود را مدیریت یا میان طرف‌های مختلف توزیع کنند. بازارهای مشتقه نمونه‌ای از این سازوکار هستند.

اجزای اصلی بازار مالی چیست؟

بازار مالی یک بازار واحد نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از بازارهای مختلف است.

یکی از تقسیم‌بندی‌های رایج شامل موارد زیر است:

این دسته‌بندی بسته به نظام مالی و شیوه طبقه‌بندی می‌تواند جزئیات متفاوتی داشته باشد. صندوق بین‌المللی پول نیز بازارهای مالی را بر اساس نوع مطالبات مالی معامله‌شده به بازارهایی مانند پول، اوراق بدهی، سهام، مشتقه، کالا و ارز تقسیم می‌کند.

تفاوت بازار مالی و بازار سرمایه چیست؟

این دو اصطلاح نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.

بازار مالی مفهوم گسترده‌تری دارد.

بازار سرمایه یکی از بخش‌های بازار مالی است.

به‌صورت ساده:

بازار مالی

↳ بازار پول
↳ بازار سرمایه
↳ بازار مشتقه
↳ بازار کالا
↳ بازار ارز
↳ سایر بازارهای مالی

البته نحوه دسته‌بندی بازارها در منابع مختلف ممکن است متفاوت باشد و برخی بازارها را زیرمجموعه بازار سرمایه یا بخش دیگری از نظام مالی قرار دهند.

تفاوت بازار مالی و بازار پول چیست؟

بازار پول نیز بخشی از بازار مالی است.

تمرکز بازار پول بر معاملات و تأمین مالی کوتاه‌مدت است. در مقابل، بازار مالی در معنای گسترده، تمام مجموعه بازارها و سازوکارهای مربوط به مبادله مطالبات و ابزارهای مالی را دربرمی‌گیرد.

پس:

بازار مالی ≠ بازار پول

بلکه:

بازار پول ⟵ بخشی از بازار مالی

تفاوت بازار مالی و بورس چیست؟

بورس یک بازار یا بستر سازمان‌یافته برای انجام معاملات مشخص است، اما بازار مالی مفهومی بسیار گسترده‌تر دارد.

برای مثال، وقتی از بازار مالی صحبت می‌کنیم، ممکن است درباره بازار پول، بازار سهام، بازار بدهی، بازار مشتقه، بازار کالا یا ارز صحبت کنیم.

در حالی که یک بورس مشخص، طبق قوانین و ساختار خود، معاملات ابزارها و دارایی‌های مشخصی را سازمان‌دهی می‌کند.

بنابراین:

بورس بخشی از دنیای بازارهای مالی است، نه مترادف بازار مالی.

بازار اولیه و بازار ثانویه در بازار مالی

یکی از تقسیم‌بندی‌های مهم بازارهای مالی، تفکیک آن‌ها به بازار اولیه و بازار ثانویه است.

بازار اولیه چیست؟

بازار اولیه جایی است که یک اوراق بهادار برای نخستین بار منتشر و عرضه می‌شود.

در این حالت، منابع حاصل از انتشار اوراق به ناشر می‌رسد.

بازار ثانویه چیست؟

در بازار ثانویه، اوراق بهاداری که قبلاً منتشر شده‌اند میان سرمایه‌گذاران خریدوفروش می‌شوند.

بنابراین:

بازار اولیه → انتشار و عرضه اولیه ابزار مالی

بازار ثانویه → خریدوفروش ابزار مالی منتشرشده

این تفکیک یکی از مفاهیم پایه برای درک نحوه فعالیت بازارهای مالی است.

چه کسانی در بازارهای مالی فعالیت می‌کنند؟

فعالان بازار مالی بسیار متنوع هستند.

از جمله:

• افراد و سرمایه‌گذاران حقیقی

• شرکت‌ها

• سرمایه‌گذاران حقوقی

• بانک‌ها

• دولت

• بانک مرکزی

• صندوق‌های سرمایه‌گذاری

• شرکت‌های تأمین سرمایه

• کارگزاری‌ها

• سبدگردان‌ها

• بازارگردان‌ها

• شرکت‌های بیمه

• سایر نهادهای مالی

هر یک از این فعالان می‌توانند بر اساس نقش و مقررات مربوطه، در یک یا چند بازار فعالیت داشته باشند.

واسطه‌های مالی چه نقشی دارند؟

همه تأمین مالی‌ها به شکل مستقیم میان سرمایه‌گذار و متقاضی سرمایه انجام نمی‌شود.

در بسیاری از موارد، واسطه‌های مالی میان صاحبان منابع و متقاضیان منابع قرار می‌گیرند.

برای مثال، بانک‌ها منابع افراد و شرکت‌ها را جذب کرده و در قالب تسهیلات در اختیار متقاضیان قرار می‌دهند.

به همین دلیل، واسطه‌های مالی نقش مهمی در انتقال منابع، مدیریت ریسک و تسهیل فعالیت‌های مالی دارند. صندوق بین‌المللی پول نیز نقش اصلی مؤسسات مالی را واسطه‌گری میان عرضه‌کنندگان و متقاضیان منابع و مدیریت و تبدیل ریسک توصیف می‌کند.

بازار مالی چگونه کار می‌کند؟

فرآیند بازار مالی را می‌توان به شکل ساده زیر تصور کرد:

۱. ایجاد منابع مالی

افراد، شرکت‌ها و سایر فعالان منابع مالی در اختیار دارند.

۲. ایجاد نیاز مالی

شرکت‌ها، دولت‌ها و سایر متقاضیان به منابع مالی نیاز دارند.

۳. ایجاد ابزار مالی

سهام، اوراق بدهی، قراردادهای مشتقه و سایر ابزارهای مالی برای ارتباط میان عرضه و تقاضای منابع مورد استفاده قرار می‌گیرند.

۴. انجام معامله

خریداران و فروشندگان طبق قواعد بازار با یکدیگر معامله می‌کنند.

۵. شکل‌گیری قیمت

تعامل عرضه و تقاضا به کشف قیمت کمک می‌کند.

۶. انتقال منابع و ریسک

منابع مالی و در برخی موارد ریسک‌های مالی میان فعالان بازار توزیع می‌شود.

آیا بازار مالی فقط برای سرمایه‌گذاری است؟

خیر.

بازارهای مالی فقط محل سرمایه‌گذاری افراد نیستند.

آن‌ها می‌توانند برای اهداف مختلفی مورد استفاده قرار گیرند، از جمله:

• تأمین مالی شرکت‌ها

• تأمین مالی دولت

• مدیریت نقدینگی

• سرمایه‌گذاری

• مدیریت ریسک

• انتقال منابع مالی

• کشف قیمت

• افزایش نقدشوندگی برخی دارایی‌ها

بنابراین، سرمایه‌گذاری فقط یکی از کارکردهای بازار مالی است.

آیا بازار مالی همان اقتصاد است؟

خیر.

بازار مالی بخشی از نظام اقتصادی و مالی است و با بخش‌های مختلف اقتصاد ارتباط دارد، اما کل اقتصاد را تشکیل نمی‌دهد.

برای مثال، تولید کالا و خدمات، بازار کار، تجارت، مصرف خانوارها و فعالیت‌های صنعتی نیز بخش‌هایی از اقتصاد هستند.

بازارهای مالی با این بخش‌ها ارتباط دارند، زیرا جریان منابع مالی می‌تواند بر سرمایه‌گذاری، تولید و فعالیت اقتصادی اثر بگذارد.

بازار مالی چه ارتباطی با بورس دارد؟

بورس یکی از مهم‌ترین مفاهیمی است که یک سرمایه‌گذار در بازار مالی با آن مواجه می‌شود.

در بازارهای بورس، معاملات بر اساس قوانین و سازوکارهای مشخص انجام می‌شود و ساختار بازار به فرآیندهایی مانند ثبت سفارش، تطبیق سفارش‌ها، معامله و تسویه نظم می‌دهد.

بازارهای سازمان‌یافته همچنین می‌توانند به شفافیت اطلاعات معاملاتی و کشف قیمت کمک کنند.

اما باید توجه داشت که همه بازارهای مالی بورس نیستند و همه معاملات مالی نیز الزاماً در بورس انجام نمی‌شوند.

آیا بازار مالی بدون ریسک است؟

خیر.

بازارهای مالی محل معامله انواع دارایی‌ها و ابزارهایی با سطوح مختلف ریسک هستند.

ریسک می‌تواند بسته به نوع دارایی، ابزار، ناشر، طرف معامله، شرایط اقتصادی، نقدشوندگی و وضعیت بازار متفاوت باشد.

بنابراین عبارت «بازار مالی بدون ریسک» از نظر مفهومی صحیح نیست.

حتی در بازارهایی که نوسان قیمت پایین‌تری دارند، ریسک‌های مختلفی مانند ریسک اعتباری، نقدشوندگی، نرخ بهره یا ریسک بازار ممکن است وجود داشته باشد.

یک مثال ساده از بازار مالی

فرض کنید یک شرکت برای ساخت کارخانه جدید به سرمایه نیاز دارد.

در یک حالت، شرکت می‌تواند از طریق انتشار سهام یا اوراق بدهی منابع جذب کند.

سرمایه‌گذاران نیز با خرید این ابزارها، منابع خود را در اختیار شرکت قرار می‌دهند.

در سمت دیگر، فردی ممکن است منابع خود را از طریق خرید واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری یا سایر ابزارهای مالی سرمایه‌گذاری کند.

تمام این فعالیت‌ها در چارچوب گسترده‌تر نظام مالی و بازارهای مالی قرار می‌گیرند.

یک نقشه ساده از بازار مالی

برای اینکه ساختار این مفاهیم را راحت‌تر به خاطر بسپارید:

بازار مالی

1.  بازار پول
    تمرکز بر تأمین مالی و معاملات کوتاه‌مدت
2. بازار سرمایه
   بازار سهام
   بازار اوراق بدهی
   سایر ابزارهای سرمایه‌ای و مالی

در کنار این تقسیم‌بندی، بازارهای دیگری مانند بازار مشتقه، کالا و ارز نیز در نظام بازارهای مالی وجود دارند. نحوه قرار گرفتن هر یک از این بازارها در طبقه‌بندی‌ها می‌تواند بسته به چارچوب مورد استفاده متفاوت باشد.

اشتباهات رایج درباره بازار مالی

بازار مالی یعنی بورس

خیر. بورس فقط بخشی از مجموعه گسترده بازارهای مالی است.

بازار مالی یعنی بازار سهام

خیر. بازار سهام تنها یکی از انواع بازارهای مالی است.

بازار مالی فقط برای سرمایه‌گذاران است

خیر. شرکت‌ها، دولت‌ها، بانک‌ها و سایر نهادها نیز از بازارهای مالی برای تأمین مالی، مدیریت نقدینگی و مدیریت ریسک استفاده می‌کنند.

بازار مالی همان بازار سرمایه است

خیر. بازار سرمایه یکی از بخش‌های مهم بازار مالی است.

هر معامله مالی در بورس انجام می‌شود

خیر. بخشی از معاملات مالی می‌تواند در بازارهای خارج از بورس و سازوکارهای دیگر انجام شود. بازارهای خارج از بورس یا OTC نیز در نظام‌های مالی وجود دارند.

سؤالات متداول

بازار مالی چیست؟

بازار مالی مجموعه‌ای از بازارها و سازوکارهایی است که در آن ابزارها و مطالبات مالی طبق قواعد مشخص معامله می‌شوند و منابع مالی میان فعالان اقتصادی جابه‌جا می‌شود.

بازار مالی شامل چه بازارهایی است؟

بازار پول، بازار سرمایه، بازار سهام، بازار بدهی، بازار مشتقه، بازار کالا و بازار ارز از جمله انواع بازارهای مالی هستند؛ البته طبقه‌بندی دقیق می‌تواند بر اساس چارچوب مورد استفاده متفاوت باشد.

آیا بازار سرمایه زیرمجموعه بازار مالی است؟

بله، در تقسیم‌بندی رایج، بازار سرمایه یکی از بخش‌های بازار مالی محسوب می‌شود.

آیا بورس همان بازار مالی است؟

خیر. بورس یک بستر یا بازار سازمان‌یافته برای معاملات مشخص است، در حالی که بازار مالی مفهومی بسیار گسترده‌تر دارد.

تفاوت بازار پول و بازار سرمایه چیست؟

بازار پول عمدتاً با نیازهای مالی و ابزارهای کوتاه‌مدت سروکار دارد، در حالی که بازار سرمایه بیشتر با تأمین مالی و سرمایه‌گذاری میان‌مدت و بلندمدت مرتبط است.

چرا بازارهای مالی اهمیت دارند؟

بازارهای مالی به تأمین مالی، سرمایه‌گذاری، انتقال منابع، کشف قیمت، نقدشوندگی و مدیریت ریسک کمک می‌کنند.

جمع‌بندی

بازار مالی چتر بزرگ‌تری است که مجموعه‌ای از بازارها و سازوکارهای مبادله منابع و ابزارهای مالی را دربرمی‌گیرد.

اگر بخواهیم سه مفهوم اصلی این مجموعه را برای یک سرمایه‌گذار تازه‌کار ساده کنیم:

بازار مالی = مفهوم کلی

بازار پول = تمرکز بر نیازها و ابزارهای کوتاه‌مدت

بازار سرمایه = تمرکز بیشتر بر تأمین مالی و سرمایه‌گذاری میان‌مدت و بلندمدت

شناخت این تفاوت، پایه‌ای برای فهم مفاهیم بعدی مانند بورس، فرابورس، سهام، اوراق بدهی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، بازار اولیه و بازار ثانویه است.