چرا سود ۱۴۰۴ ایران‌خودرو را نباید کوچک دید؟

صورت‌های مالی ۱۲ماهه منتهی به ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ نشان می‌دهد شرکت اصلی ایران‌خودرو، نه کل گروه ایران‌خودرو، حدود ۱,۵۷۷,۵۸۸ میلیون ریال سود خالص شناسایی کرده است؛ یعنی حدود ۱۵۸ میلیارد تومان. همچنین EPS یا «سود هر سهم» شرکت از زیان ۷۷ ریالی سال قبل به سود ۱ ریالی رسیده است.

با این حال، میزان سود به ازای هر سهم بسیار ناچیز است. در همان گزارش، سرمایه ثبت‌شده ایران‌خودرو ۲,۵۶۳,۷۴۶,۰۶۸ میلیون ریال اعلام شده و گزارش تلفیقی گروه نیز ۳۶,۱۴۳,۴۲۲ میلیون ریال زیان را نشان می‌دهد. این یعنی شرکت اصلی سودده شده، اما کل گروه همچنان زیان‌ده است.

اولین نکته مهم این است که «شرکت اصلی» و «گروه» یکسان نیستند. شرکت اصلی همان شخصیت حقوقی ایران‌خودرو است، اما گروه شامل شرکت اصلی و تمام شرکت‌های زیرمجموعه آن می‌شود. بنابراین روایت دقیق این نیست که «کل ایران‌خودرو سودده شد»، بلکه باید گفت «شرکت اصلی ایران‌خودرو به سود خالص بسیار محدودی رسیده، اما گروه ایران‌خودرو هنوز زیان تلفیقی دارد.»

نکته دوم به سود عملیاتی مربوط می‌شود. سود خالص، عدد نهایی صورت سود و زیان است؛ یعنی پس از کسر همه هزینه‌ها، هزینه‌های مالی، مالیات و سایر اقلام. اما سود عملیاتی به این پرسش پاسخ می‌دهد که آیا فعالیت اصلی شرکت، یعنی تولید و فروش خودرو، سودآور بوده است یا خیر.

در صنعت خودروسازی، درآمد عملیاتی از محل فروش خودرو، قطعات و خدمات مرتبط حاصل می‌شود و هزینه‌های عملیاتی شامل تولید، فروش، گارانتی، حقوق، هزینه‌های اداری، توزیع و اداره شبکه فروش است. اگر درآمد حاصل از فعالیت اصلی از این هزینه‌ها بیشتر باشد، شرکت سود عملیاتی دارد و در غیر این صورت با زیان عملیاتی مواجه است.

از این زاویه، سود ۱۵۸ میلیارد تومانی ایران‌خودرو باید با احتیاط تحلیل شود. طبق ارقامی که در رسانه‌های بورسی منتشر شده، شرکت در ۱۲ماهه منتهی به پایان ۱۴۰۴ هنوز حدود ۵۶,۷۲۴ میلیارد ریال زیان عملیاتی و حدود ۹۳,۴۳۷ میلیارد ریال هزینه مالی داشته است؛ یعنی هزینه‌هایی مانند بهره وام‌ها، بدهی‌های بانکی و سایر هزینه‌های تأمین نقدینگی.

این موضوع نشان می‌دهد موتور اصلی کسب‌وکار هنوز به سود عملیاتی پایدار نرسیده و بخش مهمی از مثبت شدن سود خالص، ناشی از اقلام غیرعملیاتی بوده است. منظور از درآمدهای غیرعملیاتی، درآمدهایی مانند فروش دارایی، سود سرمایه‌گذاری، درآمدهای جانبی یا سودهای حسابداری است که برخلاف فروش خودرو، لزوماً تکرارپذیر نیستند.

با این حال، همین سود خالص ۱۵۸ میلیارد تومانی را نیز نباید کوچک شمرد، هرچند در مقایسه با زیان‌های گذشته ناچیز به نظر می‌رسد. ایران‌خودرو سال‌ها در شرایطی فعالیت کرده که قیمت‌گذاری دستوری، تحریم‌ها، محدودیت تأمین قطعه، رشد هزینه مواد اولیه، کمبود نقدینگی و هزینه‌های مالی سنگین، امکان سودآوری طبیعی را از شرکت گرفته است.

قیمت‌گذاری دستوری به این معناست که قیمت فروش محصول را بازار و هزینه واقعی تولید تعیین نمی‌کند، بلکه نهاد سیاست‌گذار برای آن سقف یا ضابطه مشخص می‌کند. در چنین شرایطی ممکن است شرکت خودروهای زیادی بفروشد، اما چون قیمت فروش با هزینه واقعی تولید و تأمین مالی همخوانی ندارد، در نهایت زیان بسازد.

گزارش‌های تحلیلی بازار خودرو نیز قیمت‌گذاری دستوری را یکی از عوامل اصلی برهم خوردن تعادل میان بهای تمام‌شده و قیمت فروش خودروسازان می‌دانند.

با وجود این مشکلات، گزارش‌های ۹ماهه ۱۴۰۴ نشان می‌داد ایران‌خودرو توانسته زیان عملیاتی خود را نسبت به مدت مشابه سال قبل به شکل محسوسی کاهش دهد؛ به‌طوری که زیان عملیاتی از حدود ۱۱,۵۳۱ میلیارد تومان به حدود ۴,۳۱۱ میلیارد تومان رسید که معادل ۶۲.۶ درصد کاهش است.

هم‌زمان، تولید خودروهای سواری از ۳۷۰,۴۸۶ دستگاه به ۴۳۳,۲۹۲ دستگاه و فروش سواری‌ها از ۳۶۳,۹۸۹ دستگاه به ۴۲۵,۵۲۹ دستگاه افزایش یافت؛ هر دو با رشدی حدود ۱۶.۹ درصد.

مسئله مهم دیگر، زیان انباشته است. زیان انباشته به زیان‌هایی گفته می‌شود که طی سال‌های گذشته روی هم جمع شده و هنوز جبران نشده‌اند. بنابراین سود خالص یک سال، به معنای از بین رفتن زیان انباشته نیست.

برای مثال، اگر شرکتی از گذشته ۱۲۰ همت زیان انباشته داشته باشد و در یک سال تنها ۰.۱۵۸ همت سود کسب کند، همچنان حدود ۱۲۰ همت زیان انباشته خواهد داشت و فقط بخش بسیار کوچکی از آن جبران شده است.

گزارش‌های ۹ماهه نشان می‌داد زیان انباشته ایران‌خودرو تا پایان سال ۱۴۰۳ حدود ۱۲۰,۵۴۰ میلیارد تومان بوده و در ۹ماهه ۱۴۰۴ به حدود ۱۲۶,۰۷۱ میلیارد تومان رسیده است؛ هرچند نسبت به گزارش ۶ماهه، بخشی از این زیان کاهش یافته بود.

از سوی دیگر، ماده ۱۴۱ قانون تجارت مقرر می‌کند اگر بر اثر زیان، حداقل نصف سرمایه شرکت از بین برود، شرکت وارد وضعیت هشدار حقوقی می‌شود و هیئت‌مدیره موظف است مجمع عمومی فوق‌العاده را برای تصمیم‌گیری درباره ادامه فعالیت، انحلال یا اصلاح ساختار مالی دعوت کند. به بیان ساده، اگر زیان انباشته از نصف سرمایه ثبت‌شده بیشتر شود، شرکت مشمول ماده ۱۴۱ خواهد شد.

ایران‌خودرو برای فاصله گرفتن از این وضعیت، افزایش سرمایه سنگینی انجام داد. طبق آگهی ثبت افزایش سرمایه منتشرشده در کدال، سرمایه شرکت از ۳۰۱,۶۵۶,۰۶۸ میلیون ریال به ۲,۵۶۳,۷۴۶,۰۶۸ میلیون ریال افزایش یافت و این افزایش سرمایه در تاریخ ۳۱ فروردین ۱۴۰۴ ثبت شد. بخش عمده این افزایش نیز از محل مازاد تجدید ارزیابی دارایی‌ها بوده است.

تجدید ارزیابی دارایی‌ها یعنی شرکت دارایی‌هایی مانند زمین، ساختمان یا ماشین‌آلات را که در دفاتر حسابداری با ارزش‌های قدیمی ثبت شده‌اند، با ارزش روز ارزیابی می‌کند.

اگر زیان انباشته شرکت اصلی در محدوده ۱۲۰ همت باشد، سرمایه جدید حدود ۲۵۶ همت باعث می‌شود زیان انباشته از نصف سرمایه، یعنی حدود ۱۲۸ همت، کمتر باشد. به این ترتیب، شرکت اصلی احتمالاً پس از سال‌ها از شمول ماده ۱۴۱ فاصله گرفته است؛ هرچند این فاصله همچنان باریک و شکننده است.

این اعداد شاید در مقیاس یک شرکت بزرگ خودروسازی چندان چشمگیر نباشند، اما وقتی در بستر چند سال زیان‌دهی، قیمت‌گذاری دستوری، هزینه‌های مالی سنگین و مشکلات ساختاری صنعت خودرو بررسی شوند، نشانه‌هایی از یک چرخش مهم به شمار می‌روند.

از این منظر، دستاورد سال ۱۴۰۴ را می‌توان یک موفقیت بزرگ اما ناتمام دانست. ایران‌خودرو در شرایطی دشوار، با قیمت‌گذاری دستوری، هزینه‌های مالی سنگین، زیان انباشته تاریخی، محدودیت نقدینگی، فشار تأمین قطعات و مشکلات ساختاری صنعت، توانسته شرکت اصلی را به سود خالص برساند.

این سود، هرچند اندک و شکننده است و هنوز از کیفیت عملیاتی مطلوب برخوردار نیست، اما برای شرکتی که سال‌ها با زیان مزمن دست‌وپنجه نرم کرده، عبور از زیان خالص می‌تواند آغاز مرحله‌ای تازه باشد.

مرحله بعدی اما دشوارتر است؛ تبدیل سود حسابداری به سود عملیاتی، کاهش هزینه‌های مالی، کنترل زیان انباشته و اثبات اینکه ایران‌خودرو می‌تواند نه با اتکا به تجدید ارزیابی یا درآمدهای غیرعملیاتی، بلکه از محل تولید و فروش خودرو به سود پایدار برسد.

بنابراین، دستاورد سال ۱۴۰۴ ایران‌خودرو را باید هم‌زمان با دو نگاه ارزیابی کرد؛ نگاه ثبت یک موفقیت و نگاه احتیاط.

از یک سو، شرکتی که سال‌ها زیر فشار قیمت‌گذاری دستوری، هزینه‌های مالی، زیان انباشته و مشکلات ساختاری صنعت خودرو بوده، توانسته در صورت‌های مالی جداگانه به سود خالص برسد و این اتفاق، هرچند کوچک، از نظر روانی و مالی اهمیت دارد.

از سوی دیگر، این سود هنوز عملیاتی و پایدار نیست، زیرا گروه ایران‌خودرو همچنان زیان‌ده است و زیان انباشته شرکت اصلی نیز از بین نرفته است. بنابراین سود سال ۱۴۰۴ نه پایان بحران، بلکه نشانه ورود به مرحله‌ای حساس از اصلاح مالی است؛ مرحله‌ای که در آن ایران‌خودرو باید سود حسابداری محدود را به سود عملیاتی واقعی، کاهش هزینه‌های مالی، کنترل زیان انباشته و اصلاح پایدار ساختار تولید تبدیل کند.