ترکیه به بازیگری بزرگ در بازار عناصر نادر خاکی تبدیل خواهد شد

به گزارش نبض بورس، و به نقل از رسانه «TRT Afrika»، کشف ذخایر عظیم عناصر نادر خاکی در منطقه بیلیکووا واقع در استان اسکی‌شهر ترکیه، نقطه عطفی در چشم‌انداز معدنی این کشور به شمار می‌رود. برآوردهای انجام شده نشان می‌دهد که در این منطقه، بیش از ۶۹۴ میلیون تن ذخیره عناصر نادر خاکی وجود دارد؛ رقمی که ترکیه را پس از چین در جایگاه دومین دارنده بزرگ ذخایر این عناصر در جهان قرار می‌دهد.

عناصر نادر خاکی شامل ۱۷ شبه‌فلز با نام‌هایی کمتر شناخته‌شده اما نقشی حیاتی در توسعه فناوری‌های نوین بوده که شالوده اصلی بسیاری از صنایع مدرن از ساخت تلفن‌های هوشمند و خودروهای الکتریکی گرفته تا تولید توربین‌های بادی و سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته نظیر موشک‌های هدایت‌شونده نقطه‌زن را تشکیل می‌دهند.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه اخیرا عنوان کرده است که دولت در حال مذاکره با شرکت‌های بین‌المللی برای توسعه صنعت داخلی عناصر نادر خاکی بوده و هدف اصلی آن، رسیدن به جمع پنج تولیدکننده برتر جهان در این حوزه است.

افزایش رقابت کشورهای توسعه‌یافته برای دستیابی به بازار عناصر نادر خاکی

کشف این ذخایر در ترکیه درست زمانی صورت گرفته است که تنش‌های تجاری میان آمریکا و چین بر سر صادرات عناصر نادر خاکی شدت گرفته و پکن صادرات خود را به آمریکا محدود کرده است؛ اقدامی که صنایع خودروسازی، تولید تلفن همراه و تسلیحاتی آمریکا را که وابسته به تامین این عناصر از چین هستند، با چالش جدی مواجه کرده است.

مصطفی کومرال، رئیس دانشکده مهندسی معدن دانشگاه فنی استانبول معتقد است که قدرت در قرن بیست‌ویکم نه صرفا در داشتن ذخایر معدنی با حجم بالا بلکه در توانایی فرآوری، تصفیه و به‌کارگیری عناصر نادر خاکی در صنایع پیشرفته نهفته است.

وی در ادامه اظهار داشت: عناصر نادر خاکی، به‌ ویژه عناصری مانند نئودیمیوم، پرازئودیمیوم، دیسپروزیوم و تربیوم که در ساخت آهن‌رباهای دائم استفاده می‌شوند، بیش از ۹۰ درصد ارزش بازار جهانی این عناصر را به خود اختصاص داده‌اند.

به اعتقاد کومرال، تسلط کشورها بر بازار این عناصر که در ساخت آهن‌رباهای دائمی به کار می‌روند، به معنای دستیابی به نفوذ اقتصادی، برتری فناورانه و قدرت ژئوپلیتیکی در سطح جهان خواهد بود.

فرصتی تاریخی برای توسعه صنعت عناصر نادر خاکی ترکیه ایجاد شده است

پیش‌بینی می‌شود ارزش بازار جهانی مواد معدنی حیاتی از ۳۲۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به به بیش از ۷۷۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۴۰ برسد. در این میان، کشورهای جهان در تلاش هستند وابستگی خود به چین در زمینه تامین این مواد معدنی راهبردی را کاهش دهند.

براساس آخرین ارزیابی‌های انجام شده چین در حال حاضر حدود ۹۰ درصد از سهم فرآوری جهانی عناصر نادر خاکی را در اختیار دارد. در چنین شرایطی و پس از کشف حجم عظیمی از ذخایر عناصر نادر خاکی، فرصتی استثنایی برای ترکیه فراهم آمده است تا به یک بازیگر نوآور و اصلی در صنعتی که اهمیتی بسیاری راهبردی برای کشورهای جهان دارد، تبدیل شود.

ایجاد شبکه‌های نوآوری منطقه‌ای، توسعه زیرساخت‌های پژوهشی و لجستیکی و ترویج سیاست‌های حمایتی دولت برای جذب سرمایه‌گذاری خصوصی می‌تواند ارزش افزوده تولید عناصر نادر خاکی در ترکیه را به‌ طور چشمگیری افزایش دهد.

چالش‌های فنی در توسعه زنجیره ارزش صنعت عناصر نادر خاکی ترکیه

سعید اویسال، بنیان‌گذار پلتفرم «Critical Minerals Initiative»، ذخایر کشف شده اخیر را برای توسعه اقتصاد و جایگاه ژئوپلیتیکی ترکیه بسیار حیاتی توصیف کرد. با این حال، وی بهره‌برداری موثر از این ذخایر را مستلزم توسعه زنجیره ارزشی پیچیده و پرهزینه دانست.

وی، مرحله نخست برای توسعه این زنجیره ارزش یعنی استخراج و تولید کنسانتره عناصر نادر خاکی برای ترکیه را آسان دانست؛ چراکه این کشور از زیرساخت‌‌های معدنی توسعه‌یافته‌ای برخوردار است. لازم به ذکر است که اخیرا دولت ترکیه فرایند احداث یک واحد فرآوری نیمه‌صنعتی آزمایشی را آغاز کرده است.

به گفته اویسال، چالش اصلی در توسعه زنجیره ارزش برای ترکیه در مرحله میانی یعنی تصفیه و جداسازی عناصر نادر خاکی با خلوص بالا نهفته است. این فرایند بسیار پیچیده، سرمایه‌بر و به شدت وابسته به فناوری‌هایی بوده که طی دهه‌ها تحقیق و توسعه در چین به مرحله بلوغ رسیده است.

وی در ادامه عنوان کرد: ترکیه با اتخاذ راهبرد همکاری در توسعه فناورانه یا انتقال تکنولوژی از شرکت‌های دارای دانش تخصصی، این چالش‌ها را پشت سر خواهد گذاشت.

بنیان‌گذار پلتفرم «Critical Minerals Initiative» بر این باور است که در صورت توسعه نیافتن زنجیره ارزش صنعت عناصر نادر خاکی در ترکیه، تحقق هدف نهایی یعنی تولید آهن‌رباهای صنعتی برای خودروهای الکتریکی و توربین‌های بادی ممکن نخواهد بود.

مسیر توسعه فناورانه در صنعت عناصر نادر خاکی ترکیه

صالح جهانگیر، دانشیار مرکز پژوهش و کاربرد عناصر نادر خاکی دانشگاه مونزور معتقد است که ترکیه در حال حاضر از مرحله سنگشویی اولیه «leaching» فراتر رفته و در مقیاس آزمایشگاهی و تا حدی نیمه‌صنعتی، موفق به تولید برخی عناصر با خلوص نسبتا بالا شده است.

به گفته وی، گام‌ بعدی ترکیه تبدیل شدن به کشوری با امکان تفکیک حجمی اکسیدهای عناصر نادر خاکی، تولید آلیاژهای آن‌ها، توسعه صنایع پایین‌دستی و رعایت کامل پروتکل‌های زیست‌محیطی، ایمنی و سلامت در این صنعت خواهد بود.

جهانگیر تاکید کرد: رعایت پیش‌دستانه الزامات زیست‌محیطی برای پیشگیری از تاخیرهای احتمالی و مدیریت ریسک در کل زنجیره تامین عناصر نادر خاکی ترکیه ضروری است.

وی خاطرنشان کرد: تمرکز بر ایجاد نوآوری در توسعه فرآوری به روش شیمیایی، سرمایه‌گذاری در تجهیزات نیمه‌صنعتی پیشرفته، ارتقای آموزش نیروی انسانی متخصص، بهره‌گیری از استانداردهای بین‌المللی کیفیت و توسعه به واسطه گسترش همکاری‌ها در بخش تحقیقاتی با شرکای خارجی می‌تواند موقعیت ترکیه در بازار جهانی عناصر نادر خاکی را تقویت کند.

 تمرکز بر رسیدن به استقلال در توسعه فناوری‌های عناصر نادر خاکی

کومرال بر این باور است که عناصر نادر خاکی، تنها منبع یک درآمد نبوده بلکه ابزاری برای رسیدن به استقلال در توسعه فناوری‌های مرتبط با آن برای کشورها در نظام جدید چندقطبی جهانی در آینده محسوب می‌شود.

وی مطرح کرد: ترکیه باید یک اکوسیستم کامل از زنجیره ارزش در صنعت عناصر نادر خاکی خود ایجاد کند که از طریق آن بتواند بخش منابع طبیعی، پژوهش، تولید و دیپلماسی را به یکدیگر پیوند دهد.

رئیس دانشکده مهندسی معدن دانشگاه فنی استانبول خاطرنشان کرد: چنین رویکردی می‌تواند جایگاه ترکیه را به‌ ویژه در زمان گذار به انرژی‌های پاک و رقابت فزاینده میان کشورهای جهان بر سر دسترسی به مواد معدنی حیاتی از لحاظ ژئوپلیتیکی به شدت ارتقا ببخشد.

شکاف دانش و راهبرد توسعه همکاری‌های بین‌المللی

در حال حاضر اکثر دانش عملی در حوزه استخراج و فرآوری عناصر نادر خاکی تحت تسلط چین قرار دارد. با این حال، غرب نیز از پیشینه‌ای قوی در این زمینه برخوردار است.

در همین راستا، ایالات متحده آمریکا تا دهه ۱۹۹۰ میلادی بزرگ‌ترین تولیدکننده عناصر نادر خاکی در جهان بود و در حال حاضر با احیای توان گذشته خود، دوباره می‌تواند در مسیر رقابت در صنعت مذکور گام بردارد. همچنین استرالیا، اروپا و ژاپن نیز در زمینه‌های مختلف، از استخراج تا تولید آهن‌ربا و آلیاژ عناصر نادر خاکی پیشتاز هستند.

در مقابل، ترکیه در حال حاضر فاقد معدن یا واحد فرآوری عملیاتی عناصر نادر خاکی است و دانش این کشور در صنعت مذکور عمدتا در مرحله آزمایشگاهی و دانشگاهی قرار دارد.

جهانگیر بر این باور است که چین توان خود را با تمرکز مداوم بر فرایندهای صنایع پایین‌دستی و بهره‌گیری از نیروی کار ارزان و مقررات زیست‌محیطی ساده‌تر در عناصر نادر خاکی توسعه داده است. با این حال، اروپا و استرالیا نیز به سطوح پیشرفته‌ای از دانش فرآوری این عناصر دست یافته‌اند.

کومرال پیشنهاد می‌کند که ترکیه با اتخاذ راهبرد توسعه همکاری‌های بین‌المللی در حوزه‌هایی همچون فرایند استخراج حلالی و مدیریت پسماند، ضمن حفظ استقلال حقوق و مالکیت معنوی ذخایر معدنی داخلی، از دانش فنی خارجی نیز برای توسعه این صنعت بهره‌مند شود؛ اگرچه چنین اقدامی باید تحت چارچوب‌های قدرتمند زیست‌محیطی و مالکیت فکری صورت پذیرد.

وی خاطرنشان کرد: سیاست خارجی متوازن ترکیه همراه با توسعه روابط کاری هم‌زمان با کشورهای غربی و آسیایی، موقعیتی منحصربه‌فرد برای این کشور به منظور ایفای نقش پل میان شرق و غرب فراهم کرده است.

به گفته جهانگیر، توسعه فناوری‌های عناصر نادر خاکی نه صرفا به وسیله بازارها بلکه از طریق توسعه همکاری‌های بین‌المللی گسترش خواهد یافت.

در همین راستا، توسعه همکاری‌های بین‌المللی ترکیه با دانشگاه‌ها و شرکت‌های تحقیقاتی اروپا و استرالیا می‌تواند زمینه انتقال فناوری پیشرفته عناصر نادر خاکی، بهینه‌سازی فرایندهای استخراج حلالی، مدیریت پایدار پسماند معدنی و تقویت مالکیت فکری داخلی را فراهم کند؛ به‌ گونه‌ای که توسعه صنعتی پایدار و رقابت‌پذیری جهانی این کشور در زنجیره ارزش عناصر نادر خاکی تضمین شود.

تمرکز بر توسعه روابط با کشورهای غربی

از نظر اویسال، چین به دلیل سیاست‌های سخت‌گیرانه در انتقال فناوری‌های عناصر نادر خاکی، شریک قابل‌ اتکایی برای ترکیه نخواهد بود. در مقابل، ایالات متحده آمریکا، اروپا و ژاپن که در تلاش برای کاهش وابستگی خود به تامین عناصر نادر خاکی از چین هستند، ترکیه را به‌ عنوان شریکی باثبات و قابل‌ اتکا در نظر می‌گیرند.

ترکیه همچنین از نیروی انسانی، مهندسان و دانش فنی گسترده‌ای برخوردار است که با آموزش هدفمند به آن‌ها می‌توان بخش تولید عناصر نادر خاکی داخلی را مدیریت کرد.

وی یادآور شد: ترکیه با تکیه بر ذخایر عظیم و بکر عناصر نادر خاکی خود و از طریق جذب فناوری و آموزش متخصصان داخلی، می‌تواند به شریکی راهبردی برای غرب و ژاپن در بازار جهانی این عناصر تبدیل شود.

کشف ذخایر عظیم عناصر نادر خاکی، فرصت کم‌نظیری فراهم کرده است تا ترکیه از یک بازیگر معدنی منطقه‌ای به قدرتی جهانی در حوزه عناصر حیاتی تبدیل شود. ناگفته نماند که تحقق این هدف، مستلزم تدوین سیاست‌گذاری‌های مختلف در جهت توسعه فناورانه، جذب سرمایه‌گذاری پایدار در بخش تحقیق و توسعه، رعایت الزامات زیست‌محیطی و گسترش همکاری‌های هوشمندانه بین‌المللی خواهد بود.

اگر ترکیه بتواند از این مسیر پیچیده به‌ درستی عبور کند، نه‌ تنها در زنجیره ارزش جهانی عناصر نادر خاکی جایگاهی ویژه خواهد داشت بلکه می‌تواند گامی بزرگ در مسیر استقلال فناورانه و نقش‌آفرینی ژئوپلیتیکی خود در نظم نوین جهانی منابع معدنی بردارد.