واگذاری زمین به مشمولان جوانی جمعیت؛ میانگین کشوری ۵۲ درصدی عددی فریبنده یا واقعیت؟

به گزارش نبض بورس، چهار سال از تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت می‌گذرد؛ قانونی که وعده واگذاری زمین به خانواده‌های دارای سه فرزند و بیشتر را داد. اما آمارهای میدانی از استان‌ها نشان می‌دهد که میانگین کشوری ۵۲ درصد، پشت خود توزیعی ناعادلانه پنهان کرده است: از موفقیت ۷۹ درصدی سمنان و رشد ۱۲ برابری قزوین تا شکست تلخ ۳ درصدی کردستان که معاون استاندارش می‌گوید «پیشرفت قابل دفاع نیست».

یزد؛ رتبه برتر کشور در فرزندآوری سه، چهار و پنج فرزندی

استان یزد نه تنها در حوزه واگذاری زمین، بلکه در خود فرزندآوری نیز یک استثنا محسوب می‌شود. بر اساس اعلام مدیرکل دفتر امور بانوان و خانواده استانداری یزد، این استان در حوزه‌های سه، چهار و پنج فرزندی رتبه برتر کشور را کسب کرده است. شهرستان‌های اردکان با نرخ باروری ۲.۳، مهریز با ۲.۲ و بافق با ۲.۱ بالاتر از سطح جانشینی (۲.۱) قرار دارند، در حالی که میانگین کشوری به زیر ۱.۷ سقوط کرده است.

اما موفقیت یزد فقط به آمار فرزندآوری ختم نمی‌شود. مسئولان استانی از رایزنی با مجموعه راه و شهرسازی برای «تسهیل فرایند انعقاد قرارداد و واگذاری زمین‌ها» خبر داده‌اند. به گفته فاطمه دانش یزدی، مدیرکل دفتر امور بانوان و خانواده استانداری، گفتمان‌سازی و بهره‌گیری از ظرفیت محلات و کنشگران محلی در کنار مشوق‌های دولتی، رمز موفقیت این استان بوده است. یزد نشان داده که قانون جوانی جمعیت وقتی با بسته‌ای از سیاست‌های فرهنگی و اقتصادی همراه شود، می‌تواند نتیجه بدهد.

سمنان؛ ۷۹ درصد مشمولان صاحب زمین شدند

در استان سمنان، مدیرکل راه و شهرسازی آماری منتشر کرده که در نوع خود قابل توجه است. از ابتدای تصویب قانون تاکنون، ۳ هزار و ۸۶۶ متقاضی در شهرهای زیر پوشش این اداره کل ثبت‌نام کرده‌اند که از این تعداد، ۲ هزار و ۴۷۷ خانوار به عنوان مشمول طرح شناسایی و تأیید نهایی شدند. از مجموع مشمولان تأییدشده، تاکنون یک هزار و ۹۴۸ خانوار تعیین تکلیف و تخصیص اراضی به آنها صورت گرفته که نشان‌دهنده پیشرفت ۷۹ درصدی است.

سیدمحمد حسینی طباطبایی، مدیرکل راه و شهرسازی سمنان، با اشاره به برگزاری آیین قرعه‌کشی و جانمایی قطعات اراضی مشمولان در شهرهای گرمسار (۱۲۰ قطعه) و مهدیشهر (۱۰۳ قطعه)، تأکید کرده که فرآیند تامین زمین، فرآیندی مطالعاتی، زمان‌بر و چندبخشی است. او همچنین به این نکته مهم اشاره دارد که ایجاد مطلوبیت سکونت، تامین خدمات زیربنایی و روبنایی و آماده‌سازی اراضی باید به طور همزمان مورد توجه قرار گیرد. سمنان ثابت کرده که با برنامه‌ریزی منظم می‌توان به پوشش بالای ۷۰ درصدی دست یافت.

چگونه باید ترمز افزایش قیمت کالاهای اساسی را کشید؟

در ادامه حتما بخوانید

قزوین؛ رشد ۱۲ برابری واگذاری زمین در یک سال

شاید چشمگیرترین آمار رشد در میان استان‌های مورد بررسی، به قزوین تعلق دارد. مجتبی دایی‌دایی، مدیرکل راه و شهرسازی استان قزوین، در جلسه کارگروه جوانی جمعیت اعلام کرده که تا پایان سال ۱۴۰۲ تنها ۲۶۰ متقاضی زمین دریافت کرده بودند. این رقم در سال ۱۴۰۳ به یک‌باره به یک هزار و ۳۱ مورد رسید و در سال ۱۴۰۴، ۳ هزار و ۵۹۷ متقاضی صاحب زمین شدند؛ رقمی که حدود سه برابر مجموع چهار سال قبل و به طور متوسط ۱۲ برابر عملکرد سالانه پیشین است.

به گفته این مقام مسئول، طی این مدت و با احتساب روزهای تعطیل، روزانه حدود ۳۰ قرارداد واگذاری زمین منعقد شده است. تاکنون ۷ هزار و ۵۱۲ خانواده در استان شرایط لازم داشته‌اند که از این میان، ۴ هزار و ۸۸۸ خانواده تأمین زمین شده و قرارداد واگذاری دریافت کرده‌اند. میانگین تحقق تعهدات استان ۶۵ درصد است که بالاتر از میانگین کشوری ۵۲ درصد قرار دارد. قزوین همچنین برای پوشش مابقی متقاضیان، طرح روستایی را در پیش گرفته و الحاق روستاهایی مانند فارسیان و آراسنج را در دستور کار قرار داده است؛ در این روستاها ۴۰۸ قطعه آماده واگذاری است.

خراسان شمالی؛ نرخ باروری ۲.۱ درصد و مسکن روستایی در رتبه دوم کشور

خراسان شمالی یکی از استان‌هایی است که هم در فرزندآوری و هم در واگذاری زمین عملکرد قابل قبولی داشته است. اعظم الهامی، مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری خراسان شمالی، با اعلام نرخ باروری ۲.۱ درصدی این استان (بالاتر از میانگین کشوری و دقیقاً در سطح جانشینی)، از تعیین تکلیف ۸۰۰ قطعه زمین در مرکز استان و آماده‌سازی هزار و ۲۰۰ قطعه دیگر خبر داده است.

اما نکته منحصر‌به‌فرد خراسان شمالی، موفقیت آن در حوزه مسکن روستایی است. بنیاد مسکن این استان توانسته رتبه دوم کشور را در زمینه تامین و ساخت مسکن روستایی کسب کند. با توجه به اینکه ۴۴ درصد جمعیت استان در روستاها سکونت دارند، این دستاورد از اهمیت مضاعفی برخوردار است. همچنین این استان پایلوت اجرای طرح «کارت امید مادر» شده است؛ طرحی که بر اساس آن، برای نوزادان متولد شده از سال ۱۴۰۵ به بعد، ماهانه ۲۰ میلیون ریال به حساب مادران واریز می‌شود. این طرح فراگیر است و محدود به دهک خاصی نیست.

خراسان جنوبی؛ ۱۵ هزار پرونده بلاتکلیف و دستور تشکیل ستاد ویژه

در نقطه مقابل استان‌های موفق، خراسان جنوبی با چالش جدی مواجه است. سید محمدرضا هاشمی، استاندار خراسان جنوبی، در چهارمین جلسه شورای مسکن سال جاری اعلام کرد که از مجموع ۲۶ هزار مورد ثبت‌نام صورت‌گرفته در بحث جوانی جمعیت، برای ۱۱ هزار متقاضی زمین تحویل شده و مابقی (۱۵ هزار پرونده) در دست اقدام است. این یعنی بیش از نیمی از متقاضیان هنوز در صف انتظار به سر می‌برند.

استاندار خراسان جنوبی با ابراز نارضایتی از این وضعیت، دستور تشکیل «ستادی ویژه» با محوریت معاونت هماهنگی امور عمرانی استانداری برای تسریع در روند تعیین تکلیف پرونده‌ها صادر کرده است. او همچنین به یکی از ریشه‌های اصلی مشکل اشاره کرده: «الحاق اراضی چندین هکتاری به منظور اجرای واحدها در قالب ویلایی، هزینه اجرای خدمات زیربنایی را افزایش داده است.» به عبارت دیگر، حتی زمینی که واگذار می‌شود، به دلیل نبود زیرساخت‌های لازم، عملاً قابل سکونت نیست.

شاهرود؛ بیش از هزار خانواده در نوبت انتظار و درخواست از وزیر راه

شهرستان شاهرود که به دلیل ساختار اداری خاص خود، زیرمجموعه اداره کل راه و شهرسازی شرق استان سمنان است، وضعیتی مشابه خراسان جنوبی دارد. محمدحسن آصفری، فرماندار ویژه شاهرود، با اعلام اینکه بیش از یکهزار خانواده واجد شرایط در نوبت انتظار برای دریافت زمین هستند، به صراحت اعلام کرده که «تامین زمین همچنان مهم‌ترین مانع در مسیر تحقق این قانون است.»

او که از وزیر راه و شهرسازی درخواست ورود فوری و رفع موانع کرده، تأکید دارد که اجرای دقیق قانون جوانی جمعیت به ویژه در شهرستان‌هایی از جمله شاهرود می‌تواند نقش مهمی در حمایت از جوانان دارای فرزند و تشویق به فرزندآوری داشته باشد. جالب اینکه در همین استان سمنان، اداره کل مرکزی عملکرد ۷۹ درصدی دارد، اما شرق استان (شاهرود و میامی) در بن‌بست اجرایی گرفتار شده است. این موضوع نشان می‌دهد که مشکل اصلی صرفاً کمبود زمین نیست، بلکه به عوامل مدیریتی و ساختاری نیز بازمی‌گردد.

کردستان؛ فقط ۳ درصد پوشش و «پیشرفت قابل دفاع نیست»

تلخ‌ترین آمار مربوط به استان کردستان است. علی‌اکبر ورمقانی، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار کردستان، در نشست ستاد جوانی جمعیت این استان با انتقاد از کندی روند اجرای قانون گفت: «پیشرفت استان در حوزه واگذاری زمین برای جوانی جمعیت هنوز قابل دفاع نیست.» این عبارت تند در ادبیات رسمی ایران کمتر دیده می‌شود و نشان از عمق نارضایتی دارد.

آمارها این نارضایتی را تأیید می‌کنند. در بخش خانواده‌های سه‌فرزندی، از میان ۱۲ هزار و ۲۹۴ ثبت‌نام، ۴ هزار و ۱۲۵ پرونده تأیید شده و تنها ۳۵۴ واگذاری صورت گرفته است. در بخش چهارفرزندی نیز از ۲ هزار و ۸۴۰ ثبت‌نام، فقط ۴۴ قطعه واگذار شده. یعنی پوشش کلی حدود ۳ درصد!

اما مهم‌ترین چالش اعلام‌شده در کردستان، «شرط ارزش ریالی زمین» است. امیرحسین جمشیدی، معاون مسکن اداره‌کل راه و شهرسازی کردستان، توضیح داده که اگر ارزش زمین کمتر از حدود یک میلیارد و ۷۰۰ تا دو میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان باشد، به یک خانواده واگذار می‌شود؛ در غیر این صورت یا باید مابه‌التفاوت پرداخت شود یا قطعه به دو خانواده برسد. در شهری مانند سنندج که قیمت زمین به مراتب بالاتر از این سقف است، عملاً هیچ خانواده‌ای نمی‌تواند زمین رایگان دریافت کند.

به همین دلیل، کردستان رسماً پیشنهاد تغییر مدل از «واگذاری تک‌قطعه ویلایی» به «واگذاری تراکمی آپارتمانی» را به تهران ارائه داده است. به گفته ئاکو مدرس‌گرجی، معاون املاک و حقوقی اداره کل راه و شهرسازی کردستان، اگر زمین ۴ طبقه به جای یک خانواده به چهار خانواده برسد، ظرفیت واگذاری تا چهار برابر افزایش می‌یابد.

مهمترین چالش‌های مشترک از زبان مسئولان

آنچه در میان سخنان مسئولان استانی تکرار می‌شود، چند چالش مشترک است که در کردستان، خراسان جنوبی، شاهرود و حتی گاه در استان‌های موفق نیز دیده می‌شود:

• شرط ارزش ریالی زمین بزرگترین مانع در کردستان است. مسئولان این استان می‌گویند اگر ارزش زمین از حدود دو میلیارد تومان فراتر رود، خانواده باید مابه‌التفاوت را پرداخت کند یا زمین بین دو خانواده تقسیم شود. این شرط عملاً قانون را در شهرهای با قیمت بالای زمین بی‌اثر کرده است.
• کمبود زمین در محدوده شهر مشکل مشترک کردستان و شاهرود است. معاون املاک راه و شهرسازی کردستان صریحاً گفته که اگر بخواهند همه متقاضیان را به صورت تک‌قطعه‌ای پوشش دهند، باید زمینی در اندازه یک شهرک بزرگ به محدوده شهر اضافه کنند که عملاً امکان‌پذیر نیست.
• هزینه بالای زیرسازی گلایه خراسان جنوبی است. استاندار این استان تأکید کرده که الحاق اراضی چندین هکتاری در قالب ویلایی، هزینه اجرای خدمات زیربنایی را به شدت افزایش داده است.
• محدودیت در تسهیلات بانکی نیز در خراسان شمالی به عنوان یکی از موانع مطرح شده است. مدیرکل امور بانوان این استان می‌گوید در برخی موارد به دلیل محدودیت منابع یا بروکراسی‌های اداری، پرداخت تسهیلات با تأخیر انجام می‌شود.

راهکارهای پیشنهادی برای خروج از بحران

مسئولان استانی خود راهکارهایی برای برون‌رفت از وضعیت فعلی ارائه داده‌اند که می‌تواند به عنوان نقشه راهی برای ستاد ملی جوانی جمعیت مورد استفاده قرار گیرد:

• تغییر مدل واگذاری از ویلایی به تراکمی آپارتمانی مهمترین پیشنهاد کردستان است. اگر زمین ۴ طبقه به جای یک خانواده به چهار خانواده برسد، ظرفیت واگذاری تا چهار برابر افزایش می‌یابد.
• طرح روستایی (الحاق روستاهای دارای جذابیت) راهکاری است که قزوین و خراسان شمالی با موفقیت از آن استفاده کرده‌اند. در قزوین، ۴۰۸ قطعه در روستاهای اطراف آماده واگذاری است و خراسان شمالی نیز با تکیه بر مسکن روستایی موفق به کسب رتبه دوم کشور شده است.
• اصلاح شرط ارزش ریالی زمین پیشنهادی است که کردستان و شاهرود بر آن تأکید دارند. به‌روزرسانی سقف قیمت بر اساس تورم سالانه می‌تواند این گره را بگشاید.
• کارت امید مادر نیز طرح جدیدی است که در خراسان شمالی اجرا می‌شود. واریز ماهانه ۲۰ میلیون ریال به حساب مادران نوزادان، بدون محدودیت دهک‌بندی، می‌تواند انگیزه فرزندآوری را افزایش دهد.

نیم‌پر لیوان یا نیمه‌خالی؟

چهار سال پس از تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، تصویر اجرای آن در استان‌های مختلف ایران دوگانه و متناقض است.

روی خوش ماجرا این است که استان‌های یزد، سمنان، قزوین و خراسان شمالی ثابت کرده‌اند که اجرای موفق قانون نه تنها ممکن، بلکه با نتایج قابل توجهی همراه بوده است. رشد ۱۲ برابری واگذاری زمین در قزوین در یک سال، پوشش ۷۹ درصدی در سمنان، نرخ باروری ۲.۱ درصدی در خراسان شمالی و رتبه برتر یزد در فرزندآوری سه، چهار و پنج فرزندی، همگی نشان می‌دهد که اگر اراده و برنامه‌ریزی درست وجود داشته باشد، قانون می‌تواند نتیجه بدهد.

روی تلخ ماجرا اما نگران‌کننده است. کردستان با پوشش ۳ درصدی و اظهارات صریح معاون استاندار که «پیشرفت قابل دفاع نیست»، نشان می‌دهد که مدل فعلی واگذاری زمین در استان‌های کم‌زمین و کوهستانی کاملاً شکست خورده است. خراسان جنوبی با ۱۵ هزار پرونده بلاتکلیف و شاهرود با بیش از هزار خانواده در نوبت انتظار، زنگ خطر را به صدا درآورده‌اند.

شاید مهم‌ترین پیام این گزارش این باشد که میانگین کشوری ۵۲ درصد اگرچه عدد قابل قبولی به نظر می‌رسد، اما پشت آن توزیع بسیار نابرابری از موفقیت و شکست وجود دارد. در حالی که سمنان و قزوین بالای ۶۵ درصد عمل کرده‌اند، کردستان در سطح ۳ درصد باقی مانده است. این شکاف عمیق نشان می‌دهد که ستاد ملی جوانی جمعیت باید نگاه خود را از آمارهای کلی به عملکرد استان‌به‌استان تغییر دهد و مدل‌های متناسب با شرایط هر منطقه (مدل تراکمی برای استان‌های کم‌زمین، مدل روستایی برای استان‌های دارای جمعیت روستایی بالا) را طراحی و ابلاغ کند.