چرا جهان به طلا پناه می‌برد و اقتصاد ایران هنوز دلاری مانده؟

به گزارش نبض بورس، در حالی‌ که بانک‌های مرکزی جهان با شتابی کم‌سابقه در حال افزایش ذخایر طلای خود هستند و شاخص جهانی دلار تحت فشار قرار گرفته، اقتصاد ایران مسیری کاملاً معکوس را طی می‌کند.
بانک مرکزی چین در صدر خریداران طلا قرار گرفته و هم‌زمان، رابطه معکوس طلا و دلار بار دیگر خود را در بازارهای جهانی نشان داده است.
اما چرا در شرایطی که دلار در جهان تضعیف می‌شود، قیمت آن در ایران همچنان رو به افزایش است؟
این گزارش اقتصادی نبض بورس با تکیه بر داده‌های جهانی و تجربه چین و روسیه، به ریشه‌های این واگرایی و راه‌های کاهش وابستگی اقتصاد ایران به دلار می‌پردازد.

موج خرید طلا توسط بانک‌های مرکزی؛ یک تغییر ساختاری، نه هیجانی

خرید طلا توسط بانک‌های مرکزی دیگر یک رفتار مقطعی یا واکنشی نیست؛ با یک تغییر ساختاری در معماری ذخایر بین‌المللی مواجه‌ایم.

بر اساس گزارش رسمی «نقش بین‌المللی دلار آمریکا – نسخه ۲۰۲۵» منتشرشده توسط فدرال رزرو , و مطابق با نمودار زیر سهم دلار در ذخایر رسمی جهان اگرچه همچنان غالب است، اما روند تنوع‌بخشی به ذخایر با سرعت در حال افزایش است.

   

بانک‌های مرکزی جهان برای بیش از یک دهه، خریدار خالص طلا بوده‌اند؛ اما در پنج سال اخیر این روند شدت گرفته و طلا دوباره به‌عنوان دارایی استراتژیک بازتعریف شده است.

چرا طلا؟

• طلا ریسک تحریم ندارد

• طلا به سیاست پولی هیچ کشوری وابسته نیست

• طلا پناهگاه امن در دوران بی‌ثباتی ژئوپلیتیک است

• و مهم‌تر از همه: طلا ابزار کاهش وابستگی به دلار است، نه جایگزینی کامل آن

چین در خط مقدم؛ چرا بانک مرکزی چین بیش از همه طلا می‌خرد؟

در میان خریداران بزرگ طلا، بانک مرکزی چین (PBoC) جایگاه ویژه‌ای دارد. داده‌های رسمی نشان می‌دهد چین طی سال‌های اخیر به‌طور پیوسته ذخایر طلای خود را افزایش داده و این روند در بازه پنج‌ساله نمودار زیر اخیر کاملاً مشهود است. 

 

 

منطق چین چیست؟

برخلاف برداشت‌های ساده‌انگارانه، چین قصد «حذف دلار» را ندارد. هدف پکن:

• کاهش ریسک تمرکز ذخایر

• افزایش قدرت مانور در برابر تحریم‌های مالی

• تقویت یوان در کنار پشتوانه طلا

• و متنوع‌سازی سبد دارایی‌های خارجی

چین به‌خوبی می‌داند دلار هنوز ستون اصلی نظام مالی جهانی است، اما وابستگی بیش از حد به آن، ریسک ژئوپلیتیک ایجاد می‌کند.

رابطه طلا و شاخص دلار؛ چرا با افت دلار، طلا می‌درخشد؟

از منظر اقتصاد کلان، رابطه طلا و شاخص دلار (DXY) یک رابطه معکوس کلاسیک است؛ به‌ویژه در افق میان‌مدت و بلندمدت.

سازوکار این رابطه چیست؟

• تضعیف دلار باعث کاهش جذابیت دارایی‌های دلاری

• افزایش عدم‌اطمینان منجر به هجوم سرمایه به دارایی امن

• نتیجه: افزایش قیمت جهانی طلا

مطابق نمودار های زیر شاخص جهانی دلار در حال کاهش و روند صعودی پرشتاب طلا جهانی به خوبی مشهود است.

 

 

 

 

آیا شاخص دلار جهانی در حال سقوط است؟

طبق گزارش فدرال رزرو دلار همچنان بیشترین سهم را در ذخایر جهانی دارد و بیش از ۸۰٪ تجارت جهانی هنوز به دلار قیمت‌گذاری می‌شود. لذا دلار در حال تجربه تضعیف نسبی و کنترل‌شده است.

 

 

این یعنی:

جهان در حال دلاری‌زدایی نیست؛
جهان در حال دلاری‌زدایی هوشمندانه و تدریجی است.

معمای ایران؛ چرا دلار در جهان ضعیف می‌شود اما در ایران گران؟

چرا در حالی که در جهان نرخ طلا بالا می‌رود، شاخص دلار تحت فشار است و بانک‌های مرکزی در حال تنوع‌بخشی هستند

در ایران:

• دلار رشد می‌کند

• انتظارات تورمی تشدید می‌شود

• و شکاف با روند جهانی عمیق‌تر می‌شود

دلایل اصلی این واگرایی

• تحریم و انسداد کانال‌های ارزی

ایران عملاً از بازار جهانی دلار حذف شده است. وقتی دسترسی نیست، قیمت تابع عرضه و تقاضای محدود داخلی می‌شود، نه روند جهانی.

• اختلال در درآمدهای ارزی نفت

فروش نفت با تخفیف، تهاتر یا ارزهای غیردلاری، عرضه واقعی دلار را کاهش داده است.

•  نبود بازار ارزی عمیق و شفاف

دلار در ایران نه یک ابزار مبادله، بلکه:

• ابزار حفظ ارزش پول

• شاخص انتظارات تورمی

• و سیگنال ریسک سیاسی است

• دلاریزه شدن ذهن اقتصاد

حتی وقتی صحبت از «یورویی کردن بودجه» می‌شود، رفتار اقتصادی همچنان دلاری باقی می‌ماند.

چرا ایران نمی‌تواند از دلار جدا شود؟

صریح و بدون تعارف باید گفت جداسازی کامل از دلار در شرایط فعلی غیرواقع‌بینانه است. اما کاهش وابستگی ممکن و ضروری است.

تجارب سایر کشورها؛ چین و روسیه چگونه وابستگی به دلار را مدیریت کردند؟

بررسی تجربه کشورهایی که عملاً وارد مسیر کاهش وابستگی به دلار شده‌اند نشان می‌دهد «دلارزدایی» نه یک تصمیم دفعی، بلکه یک فرآیند تدریجی، پرهزینه و مبتنی بر زیرساخت است. چین و روسیه، به‌عنوان دو بازیگر مهم این مسیر، نمونه‌های قابل‌مطالعه‌ای ارائه می‌دهند.

تجربه چین؛ دلارزدایی آرام، حساب‌شده و چندلایه

چین برخلاف تصور رایج، پروژه حذف دلار را دنبال نمی‌کند؛ بلکه راهبرد پکن کاهش ریسک تمرکز دلاری است. مطابق پژوهش‌های دانشگاهی و گزارش‌های تحلیلی، مهم‌ترین ابزارهای چین عبارت‌اند از:

۱. افزایش ذخایر طلا به‌عنوان پشتوانه استراتژیک
بانک مرکزی چین طی سال‌های اخیر به‌طور مستمر ذخایر طلای خود را افزایش داده است. این اقدام نه برای جایگزینی فوری دلار، بلکه برای:

• تقویت تاب‌آوری مالی

• کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌های احتمالی

• و افزایش اعتبار بین‌المللی یوان
  انجام شده است.

۲. گسترش استفاده از یوان در تجارت دوجانبه
چین در تجارت با برخی کشورها، به‌ویژه در آسیا، آفریقا و بخشی از بریکس، استفاده از یوان را ترویج کرده؛ اما این سیاست:

• محدود به شرکای خاص است

• همراه با مشوق‌های مالی انجام می‌شود

• و هنوز سهم کوچکی از تجارت جهانی را شامل می‌شود

۳. ایجاد زیرساخت‌های مکمل دلار (نه جایگزین کامل)
راه‌اندازی سامانه پرداخت CIPS نمونه‌ای از تلاش چین برای کاهش وابستگی به سوئیفت است، اما حتی این سامانه نیز کاملاً مستقل از دلار عمل نمی‌کند.

دلارزدایی چین تدریجی، محافظه‌کارانه و بلندمدت است. حتی با وجود قدرت اقتصادی بالا، چین هنوز نتوانسته – و نخواسته – هژمونی دلار را به‌طور جدی به چالش بکشد.

تجربه روسیه؛ دلارزدایی واکنشی تحت فشار تحریم

برخلاف چین، دلارزدایی روسیه واکنشی و اجباری بوده است. پس از تحریم‌های گسترده غرب، مسکو ناچار شد به‌سرعت وابستگی خود به دلار را کاهش دهد.

۱. حذف دلار از ذخایر ارزی رسمی
روسیه بخش بزرگی از ذخایر دلاری خود را به طلا، یوان و سایر دارایی‌ها تبدیل کرد. این اقدام از نظر سیاسی مؤثر بود، اما هزینه‌های مالی قابل‌توجهی به همراه داشت.

۲. تغییر ارز تجارت خارجی
روسیه تلاش کرد تجارت انرژی با برخی کشورها را با روبل یا ارزهای غیردلاری انجام دهد. موفقیت این سیاست:

• محدود

• وابسته به روابط سیاسی

• و ناپایدار بوده است.

۳. استفاده از نظام‌های پرداخت جایگزین
سامانه SPFS روسیه توانست بخشی از مبادلات داخلی و منطقه‌ای را پوشش دهد، اما در سطح جهانی کارایی سوئیفت را ندارد.

روسیه توانست وابستگی خود به دلار را کاهش دهد، اما:

• به قیمت کاهش دسترسی به بازارهای جهانی

• افزایش هزینه مبادله

• و محدود شدن گزینه‌های تجاری
  این تجربه نشان می‌دهد دلارزدایی بدون قدرت اقتصادی و شبکه تجاری گسترده، پرریسک است.

سخن آخر: 

• جهان در حال عبور از «وابستگی مطلق به دلار» است، نه حذف آن

• چین با خرید طلا، آینده‌نگری ژئوپلیتیک می‌کند

• رابطه طلا و دلار همچنان معکوس و معتبر است

• ایران به دلیل تحریم و ساختار معیوب ارزی، خلاف جریان جهانی حرکت می‌کند

• کاهش وابستگی به دلار بدون اصلاحات داخلی، یک شعار توخالی است