از سرکوب تا جهش؛ چرا سیاست ارزی در ایران همیشه شکست می‌خورد؟

به گزارش نبض بورس، رئیس‌کل پیشین بانک مرکزی با انتقاد از رفت‌وبرگشت‌های سیاستی در بازار ارز هشدار می‌دهد که اقتصاد ایران بیش از آنکه گرفتار «عدد نرخ ارز» باشد، اسیر بی‌ثباتی تصمیم‌گیری و فقدان اجماع سیاسی و اجتماعی است؛ مسأله‌ای که هر بار به جهش ارزی، شوک تورمی و فرسایش اعتماد عمومی منجر می‌شود.

🔹 بازار ارز؛ آشفته و بلاتکلیف

ولی‌الله سیف معتقد است بازار ارز بار دیگر وارد وضعیت ناپایدار شده؛ وضعیتی که نه‌تنها فعالان اقتصادی بلکه کل جامعه را درگیر کرده است. به گفته او، تغییرات پی‌درپی در سیاست ارزی—از اعلام نرخ واحد تا بازگشت به ارز ترجیحی یا تلاش برای کاهش دستوری نرخ—نه‌تنها مشکل را حل نکرده، بلکه به نااطمینانی و شوک‌های تورمی دامن زده است.

🔹 چرخه تکراری سیاست ارزی

سیف ریشه بحران‌های ارزی را در یک الگوی تکرارشونده می‌داند:

سرکوب یا تثبیت نرخ ارز برای مهار تورم

انباشت عدم تعادل‌های بودجه‌ای و ارزی

شکل‌گیری رانت و فشار بر منابع

جهش ناگهانی نرخ ارز و تورم

بازگشت دوباره به سیاست‌های دستوری

به باور او، این چرخه در هر دوره با هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی سنگین‌تری تکرار شده است.

🔹 نرخ ارز؛ معلول است نه علت

رئیس‌کل اسبق بانک مرکزی تأکید می‌کند نرخ ارز متغیری مستقل نیست، بلکه نتیجه عواملی مانند تورم مزمن، رشد نقدینگی، کسری بودجه ساختاری، محدودیت درآمد‌های ارزی و انتظارات منفی نسبت به آینده است. در چنین شرایطی، تثبیت یا کاهش دستوری نرخ ارز تنها بحران را به آینده منتقل می‌کند.

🔹 اعتبار سیاستگذار؛ کلید واکنش بازار

به گفته سیف، بازار‌ها بیش از سطح نرخ ارز به «اعتبار سیاستگذار» واکنش نشان می‌دهند. عقب‌نشینی مکرر از تصمیمات اعلام‌شده، پیام بی‌ثباتی ارسال می‌کند و نتیجه آن افزایش تقاضای سفته‌بازانه، فرار سرمایه و بی‌اثر شدن حتی سیاست‌های درست است.

🔹 مزایای نرخ واحد ارز

او ادامه سیاست تک‌نرخی ارز نزدیک به بازار آزاد—even در سطوح بالا—را دارای مزایایی، چون کاهش رانت، افزایش شفافیت، امکان برنامه‌ریزی برای تولید و تجارت، انضباط مالی دولت و کاهش واردات غیرضروری می‌داند و هشدار می‌دهد بازگشت به چندنرخی شدن، تکرار مسیر شکست‌خورده گذشته است.

🔹 حمایت اجتماعی؛ جدا از سیاست ارزی

سیف تأکید می‌کند حمایت از اقشار ضعیف ضروری است، اما یارانه ارزی ابزار مناسبی نیست. به‌گفته او، پرداخت‌های نقدی هدفمند، کالابرگ الکترونیک و حمایت‌های مستقیم، کاراتر و کم‌هزینه‌تر از تخصیص ارز ترجیحی هستند.

🔹 نقش بانک مرکزی و شرط موفقیت

از نگاه او، مهم‌ترین وظیفه بانک مرکزی ایجاد ثبات در انتظارات، شفافیت و پایبندی به سیاست‌های اعلامی است؛ امری که بدون استقلال این نهاد و پرهیز از مداخلات غیرتخصصی ممکن نخواهد بود. همچنین مدیریت تقاضای ارز و اولویت‌بندی واردات باید در کنار کنترل کسری بودجه دنبال شود.

جمع‌بندی

پیام اصلی سیف روشن است: اصلاحات اقتصادی بدون اجماع سیاسی و اجتماعی و بدون برنامه‌ای شفاف و غیرقابل بازگشت، محکوم به شکست است. اقتصاد ایران بیش از هر چیز به ثبات در تصمیم‌گیری نیاز دارد؛ در غیر این صورت، چرخه فرسایشی جهش‌های ارزی و شوک‌های تورمی همچنان تکرار خواهد شد.

منبع: دنیای اقتصاد