به گزارش نبض بورس، افزایش‌های پیاپی قیمت شیر خام در سال ۱۴۰۴، بازار لبنیات را وارد مرحله‌ای تازه از بحران کرده است؛ بحرانی که مستقیماً به کوچک‌تر شدن سفره خانوارها، سقوط مصرف لبنیات و تشدید نگرانی‌های بهداشتی منجر شده است.
در حالی که نهادهای مختلف از «هزینه تولید»، «نهاده‌های دامی» و «تب برفکی» به عنوان دلایل گرانی نام می‌برند، آمارهای رسمی و اظهارات کارشناسان نشان می‌دهد ریشه اصلی مشکل، فراتر از این بهانه‌هاست.
گزارش‌های مصرف، تولید و قیمت نشان می‌دهد که سیاست افزایش نرخ، به جای نجات تولید، عملاً در حال حذف لبنیات از سبد غذایی بخش بزرگی از جامعه است.

سفره‌هایی که از شیر تهی می‌شوند؛ سقوط مصرف لبنیات در ایران

بر اساس اعلام رسمی انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، میزان مصرف سالیانه هر ایرانی از شیر و فرآورده‌های لبنی بین ۶۵ تا ۷۰ لیتر است؛ در حالی که این عدد در کشورهای توسعه‌یافته به حدود ۲۰۰ لیتر می‌رسد. این فاصله عمیق، زنگ خطر جدی برای سلامت عمومی جامعه محسوب می‌شود.

جلال‌الدین میرزای رزاز، رئیس انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، با تأکید بر پایین بودن سرانه مصرف لبنیات در ایران اعلام کرده است که با تشدید مشکلات اقتصادی، این عدد به‌طور طبیعی باز هم کاهش پیدا خواهد کرد؛ مسئله‌ای که به گفته او نیازمند مداخله سیاست‌گذاران از طریق سبدهای سلامت و حمایت هدفمند غذایی است.

طبق داده‌هایی که خود انجمن‌های صنفی و گزارش‌های هزینه–درآمد خانوار نشان می‌دهد، سرانه مصرف لبنیات در دهک‌های پایین درآمدی حتی به زیر ۵۰ کیلوگرم در سال سقوط کرده است. این در حالی است که در دهه‌های گذشته، سرانه مصرف ایران در سطوح بالاتر قرار داشت و لبنیات جزو اقلام اصلی سبد غذایی خانوار محسوب می‌شد.

قیمت؛ قاتل خاموش مصرف لبنیات

تحلیل روندها نشان می‌دهد مهم‌ترین عامل کاهش مصرف لبنیات، نه تغییر الگوی تغذیه، بلکه افزایش مداوم قیمت‌هاست. زمانی که درآمد خانوارها متناسب با تورم رشد نمی‌کند، اولین واکنش اقتصادی، حذف اقلام مغذی اما گران‌قیمت است؛ و لبنیات دقیقاً در همین نقطه قربانی می‌شود.

گزارش‌های مرکز آمار و انجمن صنایع لبنی نشان می‌دهد لبنیات از جایگاه بالای خود در سبد غذایی خانوار، به ردیف‌های پایین‌تر سقوط کرده است؛ تا جایی که در برخی دهک‌ها، تنقلات و نوشابه‌های گازدار جای لبنیات را گرفته‌اند. نتیجه این روند، نه‌تنها کاهش کیفیت تغذیه، بلکه افزایش ریسک بیماری‌هایی مانند پوکی استخوان، ضعف تراکم استخوان و مشکلات رشد در نسل جدید است.

رئیس انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای کشور نیز بارها تأکید کرده است که مصرف منظم شیر و لبنیات نقش مستقیم در پیشگیری از پوکی استخوان، کاهش التهابات و حتی برخی بیماری‌ها دارد و حذف آن از سبد غذایی، تبعات بلندمدت جدی برای نظام سلامت کشور خواهد داشت.

کارنامه افزایش نرخ‌ها در سال ۱۴۰۴؛ دومینوی گرانی از اردیبهشت تا زمستان

بررسی اخبار رسمی نشان می‌دهد که سال ۱۴۰۴، نقطه آغاز موج تازه‌ای از افزایش قیمت شیر خام بوده است.

در اردیبهشت ۱۴۰۴، قیمت هر کیلو شیر خام با مصوبه رسمی از ۱۸ هزار تومان به ۲۳ هزار تومان افزایش یافت؛ افزایشی معادل حدود ۲۷ درصد تنها در یک مرحله. این افزایش، بلافاصله به بازار لبنیات منتقل شد و قیمت شیر، ماست، پنیر و کره را به‌طور محسوس بالا برد.

اما این پایان ماجرا نبود. از ابتدای پاییز ۱۴۰۴، تشکل‌های دامداری فشار تازه‌ای برای افزایش مجدد نرخ آغاز کردند. در جدیدترین اظهارات، عدد ۳۴ هزار و ۹۰۰ تومان به عنوان نرخ پیشنهادی جدید شیر خام مطرح شده است. در صورت تصویب، این رقم به معنای افزایش بیش از ۵۰ درصدی دیگر نسبت به نرخ اردیبهشت خواهد بود.

به بیان روشن، بازار لبنیات در سال ۱۴۰۴ وارد یک الگوی خطرناک شده است:
افزایش نرخ  باعث جهش قیمت محصولات و کاهش مصرف شده و فشاری دوباره برای افزایش نرخ ایجاد میکند. 

حذف ارز ترجیحی و شوک قیمتی جدید؛ هشدار انجمن صنایع لبنی

محمد فربد، سخنگوی انجمن صنایع لبنی، اعلام کرده است که قیمت شیر خام توسط سه تشکل دامداری کشور ۴۶ هزار و ۵۰۰ تومان درب دامداری اعلام شده و قرار است از ابتدای بهمن‌ماه اجرایی شود؛ اقدامی که با هماهنگی کارگروه تنظیم بازار وزارت جهاد کشاورزی صورت گرفته است.

به گفته فربد، آزادسازی نرخ ارز و حذف ارز ترجیحی از مطالبات تشکل‌های دامداری و صنعت لبنیات بوده، اما این سیاست به‌طور قطع تبعاتی برای صنعت و مصرف‌کننده خواهد داشت. خود او نیز تأکید کرده است که این روند ممکن است منجر به کاهش بیشتر سرانه مصرف لبنیات شود؛ حتی اگر به زعم سیاست‌گذاران به شفاف‌سازی زنجیره کمک کند.

تب برفکی؛ بهانه یا واقعیت؟ گزارش‌های رسمی چه می‌گویند؟

در ماه‌های اخیر، تب برفکی به عنوان یکی از دلایل افزایش قیمت‌ها مطرح شده است. اما گزارش‌های منتشرشده از سوی رئیس شورای تأمین دام کشور نشان می‌دهد که تب برفکی به‌تنهایی عامل گرانی لبنیات نیست.

منصور پوریان اعلام کرده است که کانون‌های اصلی تب برفکی تحت کنترل قرار گرفته‌اند و این بیماری به‌طور جدی بازار لبنیات را تحت تأثیر قرار نداده است. به گفته او، عرضه دام کاهش محسوسی نداشته و آنچه بیش از همه در بازار دیده می‌شود، افت قدرت خرید مصرف‌کنندگان است.

او همچنین تأکید کرده است که گرانی لبنیات بیشتر ناشی از افزایش هزینه‌های تولید و نهاده‌هاست و نه صرفاً تب برفکی؛ موضوعی که ادعای «کمبود شدید ناشی از بیماری» را تضعیف می‌کند.

نهاده‌ها؛ سوالی که بی‌پاسخ مانده است

یکی دیگر از دلایل تکرارشونده برای افزایش قیمت شیر خام، افزایش قیمت نهاده‌های دامی عنوان می‌شود. اما اینجا یک تناقض جدی وجود دارد:
در سال‌هایی که نهاده‌ها با ارز دولتی (۴۲۰۰ یا ۲۸۵۰۰ تومان) وارد می‌شدند نیز قیمت شیر خام و لبنیات به‌طور مداوم افزایش می‌یافت.

این واقعیت نشان می‌دهد که مشکل صرفاً در قیمت جهانی نهاده یا نرخ ارز نیست، بلکه در زنجیره توزیع، واسطه‌گری، ساختار سود و فشار ذی‌نفعان بالادستی نهفته است؛ جایی که افزایش قیمت، ساده‌ترین و سریع‌ترین راه برای حفظ یا افزایش حاشیه سود تلقی می‌شود.

ته این افزایش‌ها کجاست؟ تله رکود در کمین بازار لبنیات

ادامه این مسیر، بازار لبنیات را به سمت «تله رکود» سوق می‌دهد؛ نقطه‌ای که در آن قیمت‌ها آن‌قدر بالا می‌رود که تقاضا به‌شدت افت می‌کند، انباشت محصول رخ می‌دهد و در نهایت، حتی خود دامدار و کارخانه نیز با مازاد تولید و نبود مشتری مواجه می‌شوند.

افزایش نرخ‌های پیاپی در سال ۱۴۰۴، بیش از آنکه ریشه در واقعیت‌های غیرقابل کنترل داشته باشد، نتیجه فشار ذی‌نفعانی است که به قیمت خالی شدن سفره مردم، به دنبال حفظ حاشیه سود خود هستند.

سکوت نهادهای نظارتی و سازمان حمایت در برابر این روند، نه‌تنها امنیت غذایی، بلکه سلامت نسل آینده را نیز با تهدید جدی مواجه کرده است. اگر سیاست‌گذار به جای مهار چرخه افزایش نرخ، همچنان اجازه دهد این دومینوی گرانی ادامه یابد، لبنیات از «کالای اساسی» به «کالای لوکس» تبدیل خواهد شد؛ بهایی که جامعه، آن را با سلامت خود پرداخت خواهد کرد.