جراحی بزرگ در بازار ارز؛ بانک مرکزی به جنگ رانت دلاری می‌رود

به گزارش نبض بورس، با آغاز به کار رئیس‌کل جدید بانک مرکزی، سیاست‌های ارزی و پولی وارد فاز تازه‌ای شده است. عبدالناصر همتی در نخستین موضع‌گیری رسمی خود، «ثبات اقتصادی» را مهم‌ترین مأموریت بانک مرکزی عنوان کرد و وعده داد نظام ارز چندنرخی که سال‌ها بستر رانت، فساد و نااطمینانی بوده، به‌تدریج کنار گذاشته خواهد شد.

اولویت نخست: مهار تورم و کنترل نقدینگی

همتی کنترل تورم را وظیفه اصلی بانک مرکزی دانست و تأکید کرد که بدون انضباط پولی و نظارت مؤثر بر شبکه بانکی، هیچ سیاست ارزی پایداری شکل نخواهد گرفت. او اعلام کرد بانک مرکزی در قبال تورم پاسخگو خواهد بود.

پایان ارز چندنرخی؛ جمع‌آوری یک سیاست پرهزینه

رئیس‌کل جدید بانک مرکزی ارز ترجیحی را «ارز رانتی» خواند و تصریح کرد نظام چندنرخی نه‌تنها مانع تورم نشده، بلکه خود به عامل تشدید آن تبدیل شده است. فاصله معنادار نرخ رسمی و آزاد، به گفته او، سیگنال‌های غلط قیمتی به اقتصاد ارسال کرده و به افزایش انتظارات تورمی دامن زده است.

ارز ارزان؛ حمایت از مصرف‌کننده یا تقویت رانت؟

بررسی‌های اقتصادی نشان می‌دهد ارز ترجیحی طی سال‌های گذشته اثر قابل‌توجهی بر مهار قیمت کالا‌های اساسی نداشته است. در مقابل، بخش بزرگی از منافع آن در زنجیره واردات، واسطه‌گری و حتی قاچاق معکوس از بین رفته و سهم مصرف‌کننده نهایی محدود بوده است.

ضربه ارز ترجیحی به تولید

چندنرخی بودن ارز، فضای تصمیم‌گیری را برای تولیدکنندگان مبهم کرده است. نااطمینانی نسبت به دسترسی به ارز ارزان، هزینه سرمایه‌گذاری را افزایش داده و انگیزه فعالیت‌های مولد را کاهش داده است. در چنین شرایطی، واردات رانتی و فعالیت‌های غیرمولد جذاب‌تر از تولید داخلی شده‌اند.

تجربه جهانی چه می‌گوید؟

بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، تنها تعداد محدودی از کشور‌ها همچنان از نظام چندنرخی ارز استفاده می‌کنند؛ اغلب کشور‌هایی با اقتصاد‌های شکننده. تجربه کشور‌هایی مانند ونزوئلا، لبنان و سودان نشان می‌دهد ارز چندنرخی در نهایت به جهش‌های ارزی، تورم بالا و سرکوب بازار منجر شده است.

مدیریت بازار ارز به‌جای نرخ‌گذاری

همتی تأکید کرد بانک مرکزی نباید نقش تعیین‌کننده مستقیم نرخ ارز را داشته باشد، بلکه وظیفه آن کاهش نوسانات و ایجاد یک «دالان قیمتی» متناسب با متغیر‌های کلان اقتصاد است. به گفته او، نرخ ارز باید در چارچوب واقعیت‌های اقتصادی حرکت کند.

احیای نقش صرافی‌ها

یکی از محور‌های جدید سیاست ارزی، استفاده از ظرفیت صرافی‌ها برای مدیریت بازار ارز است. همتی صرافی‌ها را شبکه‌ای گسترده و مؤثر توصیف کرد که در سال‌های اخیر نادیده گرفته شده‌اند و قرار است دوباره در سیاست‌گذاری ارزی نقش‌آفرین شوند.

تک‌نرخی شدن ارز؛ با ملاحظات اجتماعی

رئیس‌کل بانک مرکزی تأکید کرد حذف ارز ترجیحی بدون جبران آثار آن بر معیشت مردم امکان‌پذیر نیست. به گفته او، هرگونه حرکت به سمت تک‌نرخی شدن ارز باید با ابزار‌های حمایتی مانند کالابرگ یا پرداخت‌های جبرانی همراه باشد.

بازگشت ارز‌های صادراتی و اصلاح مقررات

از دیگر برنامه‌های بانک مرکزی، تسهیل بازگشت ارز‌های صادراتی و حذف مقررات دست‌وپاگیر است. همتی از جمع‌آوری سامانه‌های موازی و ساده‌سازی فرآیند‌ها خبر داد و اعلام کرد جزئیات برنامه‌ها به‌زودی اعلام خواهد شد.

جمع‌بندی

بانک مرکزی در دوره جدید، تمرکز خود را بر ثبات، شفافیت و حذف رانت‌های ساختاری گذاشته است. اگرچه تک‌نرخی شدن ارز تصمیمی پرهزینه و حساس است، اما بسیاری از اقتصاددانان آن را شرط لازم برای مهار تورم، تقویت تولید و بازگشت اعتماد به اقتصاد می‌دانند.