۸۶ میلیون نفر و یک بحران خاموش؛ پنجره جمعیتی ایران در حال بسته شدن است

به گزارش نبض بورس، ایران با جمعیتی ۸۶ میلیون و ۵۲۱ هزار نفر (برآورد ۶ مهر ۱۴۰۴)، در حال تجربه یکی از مهم‌ترین تحولات جمعیتی تاریخ خود است. کاهش نرخ باروری، افزایش امید به زندگی و رشد سریع جمعیت سالمندان باعث شده «پنجره جمعیتی» کشور در حال بسته شدن باشد. این دگرگونی مستقیماً بر صندوق‌های بازنشستگی و بیمه‌های اجتماعی اثر می‌گذارد.

تغییرات ساختار سنی ایران

• جمعیت ایران از ۲۰ میلیون نفر در ۱۹۵۰ به بیش از ۸۵ میلیون نفر در ۲۰۲۳ رسیده است.

• سهم گروه‌های سنی زیر ۱۵ سال از دهه ۱۳۵۰ به بعد به‌شدت کاهش یافته و سهم جمعیت بالای ۶۵ سال افزایش یافته است.

• امید به زندگی از ۵۸ سال در ۱۳۵۴ به حدود ۷۵ سال در حال حاضر رسیده است.

این تغییرات به معنای افزایش فشار بر صندوق‌های بازنشستگی است؛ زیرا افراد مدت طولانی‌تری مستمری دریافت می‌کنند و جمعیت در سن کار کمتر شده است. نمودار زیر ساختار سنی جامعه ایران را نشان میدهد. مطابق این نمودار ایران در آستانه ورود جمعیت زیادی به گروه سالمند است.

 

 

هشدار درباره بحران صندوق‌های بازنشستگی

دکتر وحید محمودی در یادداشتی با عنوان «مصاف دولت با بحران صندوق‌های بازنشستگی» در روزنامه دنیای اقتصاد (مرداد ۱۴۰۴)، مهم‌ترین چالش‌های صندوق‌ها را چنین توصیف می‌کند:

• بحران فراگیر: صندوق‌های بیمه و بازنشستگی در صدر بحران‌های کشور قرار دارند و دولت چهاردهم باید فوراً برنامه عملیاتی ارائه دهد.

• الگوی یونان: کسری منابع، جمعیت سالمند و سیاست‌های پرهزینه در یونان باعث ورشکستگی شد. بدون اصلاحات اساسی، ایران هم می‌تواند به سمت چنین مدلی حرکت کند.

• روند پیری جمعیت: تا سال ۱۴۱۵ حدود ۵ میلیون نفر بیشتر از حد معمول بازنشسته می‌شوند و پنجره جمعیتی کشور بسته خواهد شد.

نسبت پشتیبانی خطرناک

• نسبت بیمه‌پرداز به مستمری‌بگیر صندوق تأمین اجتماعی از ۲۴.۸۵ در ۱۳۵۵ به حدود ۴ در ۱۴۰۳ کاهش یافته است.

• نسبت صندوق بازنشستگی کشوری از ۱.۹۱ در ۱۳۸۵ به ۰.۵ در ۱۴۰۲ رسیده است؛ یعنی حتی یک نفر بیمه‌پرداز برای هر بازنشسته وجود ندارد.

• متوسط نسبت پشتیبانی کل ۱۸ صندوق بازنشستگی کشور زیر ۳ است و بدون دو صندوق تازه‌تأسیس، به ۱.۵ می‌رسد.

مصارف دو‌ و نیم برابر منابع

کسری منابع صندوق‌ها با شتاب افزایش یافته و سال‌هاست بخشی از بودجه عمومی صرف جبران این کسری می‌شود. در بودجه ۱۴۰۳ سهم چهار صندوق بزرگ از منابع عمومی ۱۶.۲ درصد بوده و برای ۱۴۰۴ به ۱۸.۵ درصد پیش‌بینی می‌شود (حدود ۴۸۰ همت).

وام برای پرداخت مستمری

صندوق‌ها به جای سرمایه‌گذاری در بخش واقعی اقتصاد، تسهیلات بانکی می‌گیرند تا مستمری پرداخت کنند؛ چرخه‌ای که بحران را تشدید می‌کند.

حکمرانی ضعیف اقتصادی

سهم درآمد دارایی‌های صندوق‌ها (هلدینگ‌های اقتصادی) بسیار پایین است؛ برای صندوق بازنشستگی کشوری تنها ۱۴.۳ درصد و برای سازمان تأمین اجتماعی ۵.۴ درصد (۱۴۰۰).

پیری سریع نیروی شاغل

سن نیمی از کسورپردازان صندوق بازنشستگی کشور بالای ۴۵ سال است و طی ۱۰ تا ۱۵ سال آینده مشکلات بیشتر می‌شود.

چرا این بحران مهم است؟

کاهش نسبت پشتیبانی به معنای افزایش فشار مالی شدید بر دولت و اقتصاد ملی است. همان‌طور که دکتر محمودی هشدار می‌دهد: «چه کسی می‌خواهد در روز مبادا به داد اقتصاد ایران برسد؟»

راهکارهای پیشنهادی برای عبور از بحران

متخصصان حوزه بازنشستگی چند دسته اصلاحات را توصیه کرده‌اند:

• اصلاحات پارامتریک: بازنگری در سن و شرایط بازنشستگی، سیاست‌های مشاغل سخت و زیان‌آور و ترکیب پرداخت مستمری به وراث.

• اصلاحات غیرپارامتریک: بهبود حکمرانی هلدینگ‌های اقتصادی، افزایش بازده سرمایه‌گذاری صندوق‌ها و ایجاد «صندوق بازنشستگی تکمیلی».

• تغییر نگرش حاکمیتی: گذار از «دولت رفاه» به «جامعه رفاهی»، از «حمایت‌های اجتماعی» به «بیمه‌های اجتماعی» و از «نگاه صدقه‌ای» به «نگاه توانمندساز».

جمع‌بندی

ترکیب ساختار جمعیتی ایران و بحران صندوق‌های بازنشستگی زنگ خطر جدی برای اقتصاد کشور است. با توجه به افزایش امید به زندگی، کاهش نرخ باروری و رشد تعداد سالمندان، هر سال تأخیر در اصلاحات، هزینه‌های بیشتری بر دوش دولت و نسل‌های آینده خواهد گذاشت.