چرا ایران در برابر شوک‌های اقتصادی بی‌دفاع شده است؟

به گزارش نبض بورس، اقتصاد ایران سال‌هاست با مجموعه‌ای از شوک‌های داخلی و خارجی مواجه است؛ از تحریم‌های اقتصادی و تورم مزمن گرفته تا بحران آب، نوسانات ارزی و نااطمینانی‌های سیاسی. اکنون تازه‌ترین گزارش جهانی تاب‌آوری اقتصادی تصویری نگران‌کننده از توان اقتصاد کشور برای مقابله با این چالش‌ها ارائه کرده است.

بر اساس شاخص تاب‌آوری اقتصادی ۲۰۲۶ که برای ۱۳۰ کشور جهان محاسبه شده، ایران در جایگاه ۱۲۵ قرار گرفته و تنها پنج کشور عملکردی ضعیف‌تر از ایران داشته‌اند. نکته مهم‌تر آنکه بخش عمده این ضعف نه در مخاطرات طبیعی، بلکه در حوزه متغیرهای کلان اقتصادی و کیفیت نهادهای حکمرانی مشاهده می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند بر تصمیم سرمایه‌گذاران، فعالان اقتصادی و حتی روندهای بازار سرمایه اثرگذار باشد.

ایران چرا در میان ضعیف‌ترین اقتصادهای جهان قرار گرفت؟

شاخص تاب‌آوری اقتصادی یکی از مهم‌ترین معیارهای سنجش توان کشورها برای مقابله با بحران‌ها، شوک‌های اقتصادی و مخاطرات بلندمدت محسوب می‌شود. این شاخص بر پایه ۱۸ زیرشاخص طراحی شده و وضعیت کشورها را از منظر آمادگی برای مواجهه با چالش‌هایی نظیر تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع، بحران‌های ژئوپلیتیکی و اختلالات اقتصادی ارزیابی می‌کند. بررسی جزئیات گزارش نشان می‌دهد مهم‌ترین عوامل مورد سنجش شامل کنترل فساد، کیفیت آموزش، بهره‌وری، نرخ تورم، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، ریسک سیاسی، شدت مصرف انرژی، دسترسی به اینترنت، هزینه‌های سلامت و تنش آبی است. در کنار این موارد، عواملی نظیر مواجهه با مخاطرات اقلیمی، امنیت سایبری، مدیریت ریسک بلایای طبیعی و ریسک زلزله نیز در محاسبات لحاظ شده‌اند.

نقطه ضعف اصلی ایران؛ اقتصاد کلان و نهادهای حکمرانی

اگرچه ایران در بخش عوامل فیزیکی و مخاطرات طبیعی رتبه‌ای بهتر کسب کرده، اما مشکل اصلی در حوزه اقتصاد کلان مشاهده می‌شود. بر اساس این گزارش:

 • رتبه ایران در بخش عوامل کلان: ۱۲۷

 • امتیاز عوامل کلان: ۲۵.۸ از ۱۰۰

• رتبه ایران در عوامل فیزیکی: ۱۰۰

• امتیاز عوامل فیزیکی: ۶۰.۸ از ۱۰۰

این آمار نشان می‌دهد چالش‌های اصلی اقتصاد ایران بیش از آنکه ناشی از مخاطرات طبیعی باشد، ریشه در ضعف‌های ساختاری اقتصاد، بی‌ثباتی متغیرهای کلان، ناکارآمدی برخی نهادها و کاهش قابلیت پیش‌بینی‌پذیری محیط کسب‌وکار دارد.

فاصله معنادار ایران با رقبای منطقه‌ای

نگاهی به رتبه کشورهای منطقه ابعاد بیشتری از این عقب‌ماندگی را آشکار می‌کند.

• قطر ۳۸
•  امارات متحده عربی ۴۳
•  عربستان سعودی ۴۸
• ترکیه ۵۵
• ایران ۱۲۵

فاصله بیش از ۷۰ رتبه‌ای ایران با نزدیک‌ترین رقیب منطقه‌ای، نشان می‌دهد اقتصاد کشور در جذب سرمایه، توسعه زیرساخت‌ها، بهبود فضای کسب‌وکار و مدیریت ریسک‌های بلندمدت با چالش‌های جدی مواجه است.

رتبه ۱۲۵ چه پیامی برای سرمایه‌گذاران دارد؟

تاب‌آوری اقتصادی تنها یک شاخص آماری نیست؛ بلکه معیاری است که سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی برای ارزیابی ریسک کشورها به آن توجه می‌کنند. هرچه رتبه یک کشور در این شاخص پایین‌تر باشد، هزینه تأمین مالی افزایش یافته، ورود سرمایه خارجی دشوارتر می‌شود و بنگاه‌های اقتصادی نیز با نااطمینانی بیشتری فعالیت می‌کنند. در چنین شرایطی:  ریسک سرمایه‌گذاری افزایش می‌یابد، هزینه جذب سرمایه بالا می‌رود، افق برنامه‌ریزی بنگاه‌ها کوتاه‌تر می‌شود و بازارهای مالی نسبت به اخبار و شوک‌های اقتصادی حساس‌تر خواهند بود.

بحران آب تا تورم؛ عوامل پنهان سقوط تاب‌آوری ایران

مجموعه‌ای از عوامل طی سال‌های اخیر موجب تضعیف تاب‌آوری اقتصاد ایران شده است. از جمله مهم‌ترین این عوامل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تورم مزمن و دو رقمی
• کاهش رشد بهره‌وری
• محدودیت‌های سرمایه‌گذاری خارجی
• فرسودگی بخشی از زیرساخت‌های اقتصادی
• تنش فزاینده آبی
• افزایش ریسک‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی
• شدت بالای مصرف انرژی
• ضعف در کنترل فساد و بهبود محیط کسب‌وکار

 مجموع این متغیرها باعث شده ظرفیت اقتصاد برای جذب و مدیریت شوک‌های ناگهانی کاهش یابد.

راه خروج از قعر جدول تاب‌آوری چیست؟

گزارش منتشر شده تأکید دارد بهبود جایگاه ایران نیازمند اصلاحات عمیق و بلندمدت در ساختار اقتصاد است. اصلاح نظام حکمرانی اقتصادی، کنترل تورم، افزایش بهره‌وری، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و دیجیتال، مدیریت بحران آب، بهبود محیط سرمایه‌گذاری و ارتقای شفافیت اقتصادی از جمله اقداماتی است که می‌تواند جایگاه ایران را در این شاخص ارتقا دهد. در غیر این صورت، شکاف میان ایران و اقتصادهای موفق منطقه در سال‌های آینده می‌تواند بیش از پیش افزایش یابد.