لیزینگ یا «واسپاری» یکی از مهمترین ابزارهای تأمین مالی در اقتصادهای مدرن است که با فراهمکردن امکان استفاده از کالا و دارایی در زمان حال، بدون نیاز به پرداخت کامل بهای آن، نقش مؤثری در افزایش قدرت خرید، رونق تولید و تعادل بازار ایفا میکند. این شیوه تأمین مالی، امروزه پس از تسهیلات بانکی، بهعنوان دومین روش عمده تأمین اعتبار در بسیاری از کشورهای توسعهیافته شناخته میشود.
تعریف لیزینگ
واژه Lease در زبان انگلیسی به معنای اجاره دادن یا کرایه کردن است. لیزینگ نوعی قرارداد اعتباری مبتنی بر اجاره است که طی آن، استفاده و بهرهبرداری از یک کالای سرمایهای یا مصرفی بادوام، در ازای پرداخت اقساط معین، به متقاضی واگذار میشود؛ در حالی که مالکیت دارایی تا پایان قرارداد در اختیار موجر باقی میماند.
در ایران، لیزینگ عمدتاً در قالب قرارداد اجاره به شرط تملیک اجرا میشود. در این نوع قرارداد، مستأجر پس از پرداخت کامل اقساط و ایفای تعهدات، در پایان دوره قرارداد، مالک دارایی مورد اجاره میشود. در زمان انعقاد قرارداد، مواردی همچون مدت قرارداد، مبلغ کل، تعداد اقساط، نحوه محاسبه اصل و سود و فواصل پرداخت باید بهطور دقیق مشخص شود.
انواع لیزینگ
۱. لیزینگ عملیاتی
در لیزینگ عملیاتی، هدف صرفاً استفاده از دارایی است و انتقال مالکیت مدنظر نیست. معمولاً این نوع لیزینگ برای تجهیزات و ماشینآلاتی به کار میرود که مستأجر پس از پایان قرارداد، نیازی به تملک آنها ندارد.
۲. لیزینگ مالی (سرمایهای)
در این نوع لیزینگ، مستأجر علاوه بر حق استفاده از دارایی، در پایان مدت قرارداد و پس از پرداخت کامل اقساط، مالک آن میشود. لیزینگ مالی دارای زیرشاخههای زیر است:
۳. لیزینگ کمک فروش (اجاره اعتباری)
با همکاری شرکت تولیدکننده و شرکت لیزینگ انجام میشود و هدف آن افزایش فروش و بهبود چرخه تولید است.
۴. لیزینگ اهرمی (سهجانبه)
مناسب کالاهای بسیار گرانقیمت مانند هواپیما، کشتی و تأسیسات عظیم که در آن شرکت لیزینگ از تسهیلات بانکی یا منابع مالی دیگر استفاده میکند.
۵. لیزینگ خرید و اجاره مجدد
متقاضی برای تأمین نقدینگی، دارایی خود را به شرکت لیزینگ میفروشد و مجدداً همان دارایی را اجاره میکند.
۶. لیزینگ برونمرزی
موجر و مستأجر در دو کشور مختلف قرار دارند و این روش نقش مهمی در انتقال کالاهای سرمایهای از کشورهای توسعهیافته به کشورهای در حال توسعه دارد.
تاریخچه صنعت لیزینگ در جهان
سابقه لیزینگ به چند هزار سال پیش بازمیگردد. شواهد تاریخی نشان میدهد اقوام ایلامی و سومری حدود ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد، اشکال ابتدایی اجاره زمین، دام و تجهیزات کشاورزی را به کار میبردند. در دوران روم باستان، لیزینگ به دو نوع عملیاتی و مالی تقسیم شد و در قرون وسطی، اجاره کشتیهای تجاری نقش مهمی در تجارت ایفا کرد.
اولین شرکت مدرن لیزینگ در سال ۱۹۵۲ در سانفرانسیسکو تأسیس شد و آغازگر گسترش سریع این صنعت در آمریکا و سپس اروپا و ژاپن بود. پس از آن، لیزینگ به کشورهای در حال توسعه نیز راه یافت و با حمایت نهادهایی مانند شرکت مالی بینالمللی (IFC) وابسته به بانک جهانی، بهسرعت در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین گسترش یافت.
تاریخچه لیزینگ در ایران
لیزینگ در ایران از اواسط دهه ۱۹۷۰ میلادی آغاز شد. نخستین شرکت لیزینگ با مشارکت فرانسویها و بانکهای داخلی در سال ۱۹۷۵ تأسیس شد. تا سالها فعالیت لیزینگ محدود باقی ماند، اما از نیمه دوم سال ۱۳۷۹، این صنعت وارد مرحلهای جدید شد و شرکتهای لیزینگ بهتدریج گسترش یافتند.
در اوایل دهه ۱۳۸۰، تعداد شرکتهای لیزینگ رشد چشمگیری داشت، بهگونهای که تا پایان سال ۱۳۸۲، شمار آنها به بیش از ۶۰ شرکت رسید. با این حال، همچنان بخش عمدهای از صنعت لیزینگ ایران بانکمحور باقی مانده است.
عملکرد و جایگاه صنعت لیزینگ
بازار جهانی لیزینگ در سال ۲۰۲۳ ارزشی بیش از ۱۶۷۰ میلیارد دلار داشته و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۲۸ به بیش از ۲۷۰۰ میلیارد دلار برسد. عواملی مانند رشد جمعیت، شهرنشینی، توسعه خودروهای برقی و افزایش نیاز صنایع، محرکهای اصلی این رشد هستند.
در ایران، تعداد شرکتهای لیزینگ حاضر در بازار سرمایه محدود است و سهم لیزینگهای مستقل در مقایسه با لیزینگهای وابسته به بانکها اندک باقی مانده است.
نقش لیزینگ در اقتصاد
لیزینگ از یک سو نیاز مالی مصرفکنندگان و تولیدکنندگان را تأمین میکند و از سوی دیگر، با تحریک تقاضا، به افزایش تولید، اشتغال و رونق اقتصادی کمک میکند. به همین دلیل، بسیاری از کشورها لیزینگ را یکی از ابزارهای کلیدی سیاستگذاری اقتصادی خود میدانند.
جمعبندی
لیزینگ ابزاری کارآمد برای پیوند میان نیاز امروز و توان مالی آینده است. این صنعت، اگرچه در ایران هنوز با چالشهایی مانند بانکمحوری و محدودیتهای قانونی روبهروست، اما ظرفیت بالایی برای توسعه، افزایش رفاه عمومی و تقویت تولید ملی دارد.
